تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای دریایی جهان است. این تنگه تنها حدود ۳۹ کیلومتر عرض دارد، اما نقش آن در اقتصاد جهانی بسیار بزرگ است. روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام (معادل ۲۰ درصد از نفت مصرفی جهان) از این مسیر عبور میکند. همچنین حدود یکسوم گاز طبیعی مایع جهان و ۱۵ درصد مواد شیمیایی از این آبراهه منتقل میشود. این موقعیت جغرافیایی باعث شده تنگه هرمز از نظر سیاسی، نظامی و اقتصادی اهمیت راهبردی داشته باشد. هرگونه اختلال در این مسیر میتواند بر قیمت انرژی، تجارت جهانی و امنیت منطقه اثر فوری بگذارد.
با این حال، تنگه هرمز نهتنها یک شاهراه انرژی، بلکه یک ابرابزار ژئوپلیتیکی در اختیار ایران است؛ زیرا هرگونه اختلال در این مسیر، نهفقط قیمت نفت، بلکه ثبات اقتصاد جهانی را به لرزه درمیآورد. از تازهترین نمونهها میتوان به زیان ۲۸ میلیارد دلاری اتحادیه اروپا پس از حمله آمریکا به ایران اشاره کرد.
نکتهای ظریف اما مهم این است که محور اصلی این اهرم راهبردی، «اخذ عوارض» نیست. هرگونه دریافت عوارض باید پایه حقوقی مستند داشته باشد. اصل موضوع، تعریف تنگه هرمز بهعنوان یک «ابزار ژئوپلیتیکی» است و عوارض، موضوعی ثانویه محسوب میشود. کارشناسان میگویند تنگه هرمز در محدوده جغرافیای بومی و ملی ایران قرار دارد و بر اساس کنوانسیونهای بینالمللی، ایران حق اعمال حاکمیت و مدیریت بر این گذرگاه مهم دریایی را دارد. بنابراین، ایران حق کنترل و اعمال حاکمیت در این محدوده را داراست و در این میان، جزایر سهگانه نیز اهمیت ویژهای در معادلات امنیتی و جغرافیایی منطقه پیدا میکنند. ایران میتواند با رویکردی هوشمندانه و همراه با حفظ سیاست همسایگی و صلحجویانه، توانایی خود در مدیریت این گذرگاه انرژی را به جهان نشان دهد.
نقشآفرینی ایران در اقتصاد جهان
رسانهها پیش از این عنوان کرده بودند که ایران از کشتیهای عبوری عوارض دریافت میکند و اجازه عبور را صادر میکند. حال این درآمدها، که باید صرف خسارتهای ناشی از جنگ تحمیلی شود، به حساب بانک مرکزی واریز شده است. حمیدرضا حاجیبابایی، نایبرئیس مجلس شورای اسلامی، با اشاره به اینکه مجلس برای تنگه هرمز قانون تصویب میکند، گفت: این تنگه متعلق به ملت ایران است و هیچکس اجازه ندارد درباره آن با دیگران گفتوگو کند. وی با اشاره به اهمیت تنگه هرمز در معادلات جهانی بیان کرد: ما بر این تنگه سیطره داریم و نخستین درآمد از محل عوارض تنگه هرمز به حساب بانک مرکزی واریز شد. حاجیبابایی با اشاره به عبور ۲۰ درصد نفت و ۳۵ درصد گاز دنیا از تنگه هرمز تصریح کرد: تسلط بر تنگه هرمز بهمعنای نقشآفرینی ایران در اقتصاد بینالمللی است.
حجتالاسلام علیرضا سلیمی، عضو هیئترئیسه مجلس، نیز درباره عوارض اخذشده از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز اظهار کرد: بنده از منابع موثق شنیدهام که ایران وجوهی را از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز اخذ کرده است. وی افزود: میزان وجوه اخذشده از هر یک از این کشتیها، بسته به نوع و میزان محموله و سطح ریسک آنها متفاوت است و اینکه این عوارض به چه میزان و چگونه دریافت شود، توسط ایران تعیین میشود؛ بهعبارتی، قواعد را ما مشخص میکنیم.
او با بیان اینکه وجوهی که بابت عوارض، پیشتر از کشتیها اخذ شده، در حال حاضر در حال واریز به حساب واحد و خزانه است، گفت: طبق اصول ۵۲ و ۵۳ قانون اساسی، هر درآمد دولت به حساب خزانه واریز میشود و این اقدام در راستای رعایت قانون انجام شده است. هزینهکرد این وجوه پس از واریز به حساب واحد، بر اساس مصوبات مشخص میشود.
بانک مرکزی تایید کرد
بانک مرکزی نیز با تأیید واریز درآمد حاصل از عوارض تنگه هرمز، به گمانهزنیهای رسانهای درباره نوع ارز پایان داد. خبرگزاری فارس در اینباره نوشت: پیگیریها از بانک مرکزی نشان میدهد درآمد ناشی از دریافت عوارض عبور کشتیها از تنگه هرمز به این بانک واریز شده و بهصورت ارز نقد بوده است. پیشتر برخی رسانهها مدعی شده بودند که ایران عوارض تنگه هرمز را بهصورت رمزارز دریافت میکند. در حال حاضر، عوارض دریافتی از کشتیها براساس نوع و میزان محموله و نیز درصد ریسک آنها متفاوت است. این عوارض بابت تأمین خدمات امنیتی، تنها از کشتیهایی که از ایران برای عبور از تنگه اجازه میگیرند، دریافت میشود.
عوارض عبور کشتیها از تنگه هرمز به بودجه عمومی کشور رسید
عباس پاپیزاده، دیگر عضو هیئترئیسه مجلس، نیز از واریز نخستین درآمد حاصل از عوارض عبور کشتیها از تنگه هرمز به خزانه کشور خبر داد و اظهار کرد: عوارض عبور کشتیها از تنگه هرمز بهصورت رسمی به بانک مرکزی واریز و وارد خزانه کشور شد. میزان عوارض دریافتی از کشتیها براساس نوع و میزان محموله آنها متفاوت است و این موضوع با توجه به شرایط تردد در آبراهها تعیین میشود. عضو کمیسیون اقتصادی مجلس درباره نحوه هزینهکرد این درآمد گفت: این منابع بهعنوان درآمد کشور محسوب شده و بهصورت مستقیم وارد بودجه عمومی کشور میشود و پس از آن برای نحوه هزینهکرد، تصمیمگیری خواهد شد.
درآمد روزانه ۱۵ میلیون دلاری
احمد صالحی، کارشناس مسائل اقتصادی، در گفتوگو با «نوبنیاد» با اشاره به تحولات اخیر منطقه و تغییر معادلات قدرت در خلیج فارس، گفت: یک نظم پایدار و جدید در تنگه هرمز در حال شکلگیری است؛ نظمی که کاملاً بر اساس منافع ایران استوار است. صالحی به دستاورد اقتصادی این نظم جدید اشاره کرد و بیان داشت: کنترل ترانزیتی در تنگه هرمز، پتانسیل درآمدزایی برای ایران دارد. پیش از این، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور میکرد. حتی اگر با نگاهی واقعبینانه در این نظم جدید فرض کنیم عربستان و امارات بخشی از نفت خود را از طریق خط لوله منتقل کنند و عبور محمولهها به ۱۳ یا ۱۴ میلیون بشکه در روز کاهش یابد، باز هم ظرفیت عظیمی در اختیار ماست. وی افزود: اگر ایران تنها ۱ تا ۲ درصد از ارزش این محمولهها را بهعنوان عوارض دریافت کند، روزانه حدود ۱۵ میلیون دلار و سالانه بین ۷ تا ۱۴ میلیارد دلار و در برخی سناریوها حتی تا ۱۷ میلیارد دلار درآمد خواهد داشت. علاوه بر نفت، ترانزیت اقلامی نظیر هلیوم، اوره و واردات کالایی این کشورها نیز از این مسیر انجام میشود که آن هم برای کشور درآمدزا خواهد بود.