علی ضیا پس از یک دوره فعالیت مستمر در یوتیوب، حالا با برنامهای تحت عنوان «گنگ» و با تمرکز بر موسیقی رپ فارسی، پای خود را به شبکه نمایش خانگی باز کرده است؛ برنامهای که با سرمایهگذاری و تولید پلتفرم «فیلیمو» منتشر شده و از همان قسمت نخست، موجی از حاشیههای نظارتی، حقوقی و رسانهای را بهدنبال داشته است.
اولین قسمت «گنگ» با حضور یک رپر زیرزمینی با نام هنری «شایع» منتشر شد؛ حضوری که نهتنها توجه مخاطبان موسیقی رپ را جلب کرد، بلکه بلافاصله به یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات روز در حوزه تنظیمگری محتوای صوت و تصویر تبدیل شد. این برنامه با دکور تیره، نورپردازی سایهروشن، فضاسازی زیرزمینی و تماشاگرانی با پوشش یکدست مشکی و مختلط، عمداً در پی بازسازی حالوهوای کنسرتهای غیررسمی رپ زیرزمینی است؛ فضایی که بیش از آنکه تلاشی برای گفتوگو با ساختار رسمی باشد، شبیه بازنمایی یک زیست غیرقانونی در بستر رسمی نمایش خانگی است.
تنها ساعاتی پس از انتشار قسمت نخست، خبرگزاری فارس به نقل از منابع رسمی اعلام کرد که «گنگ» فاقد مجوز تولید و انتشار است و سازمان تنظیم مقررات صوت و تصویر فراگیر (ساترا) پیگیریهای حقوقی آن را آغاز کرده است. اجرای محمدرضا شایع، بهعنوان خوانندگی یک رپر زیرزمینی در تهران، از جمله بخشهایی بود که بهطور مشخص غیرقانونی توصیف شد و انتقادات فراوانی را برانگیخت.
در این میان تناقضگوییها بر ابهام ماجرا افزود. از یکسو گفته شد ضبط اجرای شایع با مجوز ساترا انجام شده و از سوی دیگر، انتشار کل برنامه بدون اخذ مجوزهای لازم عنوان شد؛ تناقضی که نهتنها پاسخ روشنی به افکار عمومی نداد، بلکه بار دیگر کارآمدی سازوکار نظارتی در حوزه نمایش خانگی را زیر سؤال برد.
همزمان با اوجگیری این حواشی، پلتفرم نماوا نیز با انتشار بیانیهای رسمی وارد میدان شد. نماوا با اشاره به اختلافات خود با ساترا اعلام کرد حدود دو سال است پروژهای مشابه با محوریت موسیقی رپ و با حضور سهراب امجی را دنبال کرده، اما حتی موفق به دریافت استعلام حراست از ساترا نشده است. این پلتفرم در بیانیه خود، تولید «گنگ» را مصداق «جسارت» فیلیمو دانست؛ تعبیری که بیش از آنکه نشانه نوآوری باشد، به نوعی اعتراف ضمنی به وجود استانداردهای دوگانه در فرآیند صدور مجوز شباهت دارد.
در مقابل، تولیدکنندگان «گنگ» مدعیاند هدف آنها ایجاد فضایی برای کاهش سوءتفاهم میان مدیران فرهنگی و فعالان موسیقی رپ و بررسی امکان فعالیت این ژانر در چارچوبهای رسمی است. اما واکنشهای محمدرضا شایع در فضای مجازی پس از پخش برنامه و نوع مواجهه او با انتقادات، نشان داد فاصله میان ادعای «قانونمندی» و زیست واقعی بسیاری از خوانندگان رپ، بسیار عمیقتر از آن است که با یک برنامه پلتفرمی پر شود. آنچه عملاً مطالبه میشود، نه چارچوبپذیری، بلکه نوعی بیقیدوبندی با برچسب مشروعیت است.
در سطحی کلانتر، آنچه بهوضوح دیده میشود، مسیری است که فیلیمو آگاهانه در پیش گرفته است؛ پلتفرمی که سابقهای غیرقابلانکار در عدم تمکین به قوانین تنظیمگری محتوا دارد و بارها نشان داده از بازی با گسلهای اجتماعی و فرهنگی برای جلب توجه ابایی ندارد. پیشتر نیز سریال «سقوط» بدون مجوز ساترا از سوی فیلیمو منتشر شد؛ اقدامی که بنا بر گزارش ایرنا، احتمالاً با مجوز نهادی دیگر صورت گرفته بود. اکنون «گنگ» نیز بدون مجوز رسمی ساترا منتشر شده و به فهرست تخلفات بحثبرانگیز این پلتفرم افزوده است.
در مجموع، حواشی پیرامون «گنگ» و عملکرد فیلیمو، بار دیگر دو مسئله اساسی را برجسته میکند: نخست، چگونه برنامههای فاقد مجوز در پلتفرمهای رسمی نمایش خانگی منتشر میشوند و حتی واکنشهای نظارتی و توقف پخش، به ابزاری برای تبلیغ و دیدهشدن بیشتر تبدیل میشود؛ و دوم، شکلگیری یک الگوی تکرارشونده از جنجالسازی عامدانه برای جذب مخاطب، بدون پرداخت هزینه واقعی تخلف.
در این میان، پرسش بنیادین همچنان بیپاسخ مانده است: پلتفرمهایی مانند فیلیمو و نماوا با اتکا به چه پشتوانهای دست به تولید و انتشار آثار بدون مجوز میزنند؟ چرا این آثار در بستر رسمی نمایش خانگی منتشر میشوند و مهمتر از آن، چرا با وجود طرح صریح این تخلفات، برخورد مشخص، شفاف و بازدارندهای با این رویهها صورت نمیگیرد؟
اظهارات اخیر حجتالاسلام خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، پاسخی تلویحی به همین ابهامات است. او تنها یک روز پیش از انتشار «گنگ» گفته بود:
«برخی از پلتفرمهای نمایش خانگی پشتشان گرم است و پاسخگو نیستند. برخی از اعضای هیئت دولت مانع ابلاغ سیاستهای شبکه نمایش خانگی میشوند و ظاهراً قانون اساسی را قبول ندارند. با ابلاغ این سیاستها، بخشی از اباحهگریهای شبکه نمایش خانگی رفع خواهد شد.»
بهنظر میرسد ماجرای «گنگ» نه یک اتفاق موردی، بلکه نشانهای از یک بحران ساختاری در حکمرانی فرهنگیِ نمایش خانگی است؛ بحرانی که اگر چارهای برای آن اندیشیده نشود، جنجال را به قاعده و قانون را به حاشیه خواهد راند./نوبنیاد