یکی از نگرانیهای جدی ملت ایران پس از شروع جنگ مواضع نسنجیده مسئولان اجرایی بود؛ مواضعی که میتوانست پیام ضعف، اختلاف و بیتصمیمی به دشمن مخابره کند. سخنان مسعود پزشکیان درباره عذرخواهی از کشورهای همسایه و اظهارات اخیر محمدرضا عارف که از معدود مسئولان با کارنامه ومواضع خوب در دولت پزشکیان به شمار می آید، نمونههایی از این رویکرد است؛ در حالی که قانون اساسی، حوزه جنگ و صلح و جهتگیری کلان سیاست خارجی را در صلاحیت رهبری قرار داده است. وی گفته است: «این بار هم از کشورهای عربی همانند زمان جنگ ایران و عراق خواهیم گذشت»
در روزهایی که هنوز رهبری جدید توسط مجلس خبرگان انتخاب نشده بود و کشور در شرایط جنگی قرار داشت نیز، اظهاراتی از سوی رئیسجمهور منتشر شد که از عذرخواهی «از طرف خود» از کشورهای همسایهای سخن میگفت که هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفته بودند و با انتقاد از نیروهای مسلح دلیل حملات قهرمامانه نیروهای مسلح که ورق جنگ را برگرداند آتش به اختیار بودن آنان نامید.
در ساختار جمهوری اسلامی، سیاست خارجی صرفاً یک حوزه اجرایی در اختیار دولت نیست؛ جهتگیری کلان آن در چارچوب ولایت امر و اختیارات رهبری تعیین میشود. دولت مجری است، نه صاحب اختیار مستقل در تصمیمات راهبردی جنگ و صلح. پیام رهبری پس از آغاز حملات نیز دقیقاً همین تفکیک را روشن کرد: پایگاههای مورد استفاده برای حمله به ایران، هدف قرار گرفتهاند و این روند تا زمانی که آن پایگاهها تعطیل نشوند ادامه خواهد یافت؛ در عین حال بر حفظ دوستی با همسایگان تأکید شد. یعنی ایران میان مردم و دولتهای همسایه از یکسو و استفاده دشمن از خاک آنان از سوی دیگر تفکیک قائل شده است ولی حملات به پایگاه های میزبانی شده توسط کشورهای عربی را ادامه دار خواندند.
از همین زاویه، اظهارات اخیر محمدرضا عارف اگرچه ممکن است با هدف مدیریت روابط منطقهای مطرح شده باشد، اما در سطح سیاسی میتواند این پیام خطرناک را منتقل کند که تجاوز و همراهی با تجاوزگر هزینهای ندارد. این نخستین بار هم نیست که مواضع نسنجیده برخی مسئولان اجرایی، خوراک جنگ روانی دشمن شده است. ترامپ دقیقاً به دنبال تصویری از ایرانِ گرفتار بحران زده و سردرگم و غیرحساس نسبت به هر حمله و تجاوزی است و برخی اظهارنظرهای داخلی به خصوص مواضع نسنجیده پزشکیان، ناخواسته همین تصویر را برای او تولید میکنند. پس از این، باید یک اصل روشن رعایت شود: هر مقام باید در حدود اختیار قانونی خود سخن بگوید. جنگ و صلح، امنیت ملی و جهتگیری راهبردی سیاست خارجی، عرصه اظهارنظر شخصی نیست. در شرایط جنگی، یک جمله نابجا میتواند بیش از یک تصمیم اشتباه هزینه داشته باشد.