چاه پاکستان برای میانجیگری خشک است

سخنگوی وزارت امور خارجه روز دوشنبه ۱۹ مرداد از دعوت پاکستان از قالیباف و عراقچی برای سفر به اسلام‌آباد خبر داده و گفته این سفر «در زمان مناسب» انجام خواهد شد. اما سؤال اینجاست که این «زمان مناسب» قرار است برای تکرار کدام تجربه تلخ فرا برسد؟ وقتی نتیجه یک مسیر قبلاً پیش چشم همه قرار گرفته، اصرار بر بازگشت به همان مسیر دیگر صرفاً یک انتخاب دیپلماتیک نیست؛ مسئله‌ای است که باید درباره منطق و پشتوانه آن توضیح داده شود.
یکی از عجیب‌ترین و البته اساسی‌ترین ابهامات در سیاست خارجی ایران طی چند دهه گذشته، به‌ویژه سال‌های اخیر، همین ناتوانی در درس گرفتن از تجربه‌هاست. در سیاست خارجی ممکن است یک‌بار محاسبه‌ای اشتباه از آب دربیاید؛ ممکن است یک میانجیگری شکست بخورد؛ ممکن است یک توافق یا تفاهم به نتیجه مطلوب نرسد. اما وقتی همان الگو دوباره و دوباره تکرار می‌شود، دیگر نمی‌توان همه چیز را پای «خطای محاسباتی» نوشت. خطا وقتی تکرار می‌شود، تبدیل به رویه می‌شود.
حالا باید از وزارت خارجه و دیگر مذاکره کنندگان ارشدتر پرسید: چرا پاکستان؟ قالیباف و عراقچی قرار است در اسلام‌آباد دقیقاً چه چیزی را حل کنند؟ قرار است یک تفاهم جدید شکل بگیرد؟ سرنوشت تفاهم قبلی چه شد؟ آن تفاهمی که قرار بود بخشی از مسیر مدیریت بحران باشد، سرانجام بدون هیچ دستاوردی در زباله‌دان تجربه‌های دیپلماتیک افتاد و پس از آن، کشور با شهادت ده‌ها نفر، تخریب ده‌ها پل و مسیر و تشدید فشارها مواجه شد. در همان حال، جبهه لبنان نیز همچنان زیر حملات قرار دارد.
مشکل دقیقاً همین‌جاست.بارها در زمان تفاهم اسلام آباد بسیاری از متخصصین روابط بین الملل یکی از مهم ترین ایرادات این روند مذاکراتی را حد و اندازه پایین پاکستان و لزوم انتخاب میانجی گری مهم تر که خود بخشی از تضمین بین المللی باشد همچون چین می‌دانستند. پاکستان نه در حد و اندازه یک میانجی‌گر بین‌المللی است، نه ابزار و اراده لازم برای ایفای نقش یک تضمین‌کننده معتبر را دارد و نه اساساً نمی‌توان آن را بازیگری بی‌طرف در معادله ایران و آمریکا دانست.
بدتر از همه اینکه این بار دیگر نمی‌توان ادعا کرد «تجربه‌ای در دست نبود». تجربه هست؛ نتیجه هم روشن است. اگر تفاهم قبلی به شکست انجامیده و هزینه‌های سنگینی پس از آن بر کشور تحمیل شده، تکرار همان نسخه بدون توضیح درباره اینکه چه چیزی تغییر کرده، یعنی دستگاه دیپلماسی یا از تجربه درس نگرفته یا اساساً آن را تجربه را شکست‌خورده نمی‌داند که دقیقا اظهارات ساده اندیشانه پزشکیان و عراقچی در خصوص تفاهم 14 بندی اسلام آباد ظن دوم را تقویت میکند.