اربعین امسال تنها یک اجتماع میلیونی مذهبی نیست؛ بلکه صحنهای برای نمایش پیوند میان حضور اجتماعی ملتها و فرهنگ مقاومت است. همان مردمی که ماهها در خیابانها از استقلال و امنیت ایران دفاع کردند، این بار در مسیر اربعینی نجف تا کربلا، همان پیام را در قالبی فراملی و جهانی به نمایش گذاشتند و نشان دادند که اربعین، امتداد همان خیابانهایی است که در بزنگاههای تاریخی به میدان دفاع از آرمانها تبدیل میشوند.
اربعین همواره فراتر از یک آیین عبادی و زیارت جمعی تعریف شده است. این اجتماع عظیم در طول سالهای گذشته به بستری برای شکلگیری پیوندهای فرهنگی، اجتماعی و تمدنی میان ملتهای مختلف تبدیل شده و هر سال ابعاد تازهای از ظرفیتهای خود را آشکار کرده است. اگر در گذشته، پیام اصلی اربعین بیش از هر چیز بر وحدت امت اسلامی و احیای فرهنگ عاشورا متمرکز بود، امسال شرایط منطقه و تحولات سیاسی سبب شد تا این اجتماع عظیم، جلوهای متفاوت از همبستگی ملتها را نیز به نمایش بگذارد.
تحولات ماههای اخیر، فضای منطقه را وارد مرحلهای تازه کرد. تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تنها یک رخداد امنیتی نبود، بلکه آزمونی برای سنجش میزان انسجام اجتماعی و پیوند میان ملتهای منطقه محسوب میشد. در این میان، حضور مستمر مردم در تجمعات خیابانی طی ماههای گذشته نشان داد که خیابان، صرفاً محل اعتراض یا واکنشهای مقطعی نیست؛ بلکه میتواند به عرصهای برای اعلام حمایت عمومی، دفاع از استقلال کشور و نمایش اراده ملی تبدیل شود. همین تجربه اجتماعی، اکنون در اربعین ادامه یافته است.
به همین دلیل میتوان از «امتداد خیابان در اربعین» سخن گفت. زائرانی که تا دیروز در شهرهای مختلف با حضور در اجتماعات مردمی، همبستگی خود را با ایران و ملتهای مقاومت اعلام میکردند، امروز همان پیام را در مسیر نجف تا کربلا با خود حمل میکنند. تفاوت تنها در جغرافیاست؛ روح حاکم بر هر دو صحنه، حضور داوطلبانه مردم برای دفاع از ارزشهایی است که آن را فراتر از مرزهای سیاسی تعریف میکنند.
اربعین، بزرگترین نمونه دیپلماسی عمومی در جهان اسلام است؛ دیپلماسیای که نه توسط دولتها، بلکه به دست ملتها شکل میگیرد. میلیونها انسان از ملیتها، زبانها و فرهنگهای گوناگون، بدون سازماندهی رسمی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و شبکهای از ارتباطات انسانی را ایجاد میکنند که آثار آن محدود به چند روز پیادهروی نیست. همین ویژگی باعث شده است که پیامهای اجتماعی و سیاسی اربعین نیز از مرزهای جغرافیایی عبور کند و مخاطبان جهانی پیدا کند.
امسال این ظرفیت بیش از گذشته آشکار شد. شعارها، نمادها و فضای عمومی مسیر پیادهروی نشان داد که مسئله ایران، دیگر صرفاً یک موضوع داخلی تلقی نمیشود. بسیاری از زائران، حمایت از ایران را بخشی از دفاع از هویت مشترک جهان اسلام و مقابله با فشارهای خارجی میدانستند. این همراهی، نشان داد که سرمایه اجتماعی شکلگرفته در سالهای گذشته، امروز به سرمایهای فراملی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، اربعین را باید آیینهای از قدرت نرم ملتها دانست؛ قدرتی که نه بر پایه ابزارهای نظامی، بلکه بر اساس سرمایه انسانی، باورهای مشترک و مشارکت مردمی شکل میگیرد. هنگامی که میلیونها نفر بدون اجبار و با انگیزههای اعتقادی در کنار یکدیگر قرار میگیرند، تصویری از ظرفیت تمدنی جهان اسلام به نمایش گذاشته میشود که فراتر از محاسبات متعارف سیاسی است.
اربعین امسال، بیش از هر زمان دیگری نشان داد که راه کربلا تنها مسیر یک زیارت نیست؛ بلکه امتداد همان خیابانهایی است که مردم در آن از هویت، استقلال و آرمانهای خود دفاع میکنند. اگر خیابان، نماد حضور ملت در لحظههای حساس است، اربعین نیز تجلی جهانی همان حضور در مقیاسی فراملی است؛ حضوری که از مرزها عبور میکند، ملتها را به یکدیگر پیوند میزند و پیام همبستگی، مقاومت و مشارکت اجتماعی را به جهان مخابره میکند. از این منظر، اربعین نه پایان یک راه، بلکه ادامه مسیری است که از خیابانهای شهرها آغاز میشود و در جادههای منتهی به کربلا، معنایی جهانی پیدا میکند.