سالهاست هرگاه سخن از استفاده ایران از ظرفیتهای راهبردی خود، از جمله تنگه هرمز، برای دفاع از منافع ملی به میان آمده، عدهای در داخل با ادبیاتی آشنا پاسخ دادهاند: «از نظر حقوقی نمیشود»، «حقوق بینالملل اجازه نمیدهد» یا «دریافت عوارض از عبور و مرور ممکن نیست». گویی در جهانی زندگی میکنند که قواعد حقوق بینالملل تاکنون محترم شمرده میشده و قدرتهای غربی خود را مقید به همان قواعد میدانند.
اما سؤال ساده اینجاست؛ کدام حقوق بینالملل؟ همان حقوقی که آمریکا با تجاوز مستقیم به خاک ایران زیر پا گذاشت؟ همان حقوقی که با حمله به زیرساختهای کشور، نقض آشکار اصل منع توسل به زور را رقم زد؟ همان حقوقی که با حمایت از محاصره دریایی و تهدید آزادی کشتیرانی، بارها لگدمال شده است؟ اگر قرار باشد معیار، رفتار واقعی قدرتها باشد نه متون تزئینی، آمریکا تقریباً بندی از حقوق بینالملل باقی نگذاشته که نقض نکرده باشد.
در چنین شرایطی، اظهارات اخیر دونالد ترامپ بیش از آنکه یک طرح اجرایی باشد، سندی گویا از فروپاشی همان استدلالهایی است که برخی در داخل سالها تکرار میکردند. رئیسجمهور آمریکا با صراحت مدعی شده است که قصد دارد از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز معادل ۲۰ درصد ارزش محموله، عوارض دریافت کند؛ آن هم با این توجیه که ارتش آمریکا هزینه حفاظت از این مسیر را میپردازد. برآوردها نشان میدهد اگر چنین عوارضی اعمال شود، هزینه انتقال نفت از تنگه هرمز تقریباً دو برابر شده و دهها میلیون دلار به هزینه هر نفتکش بزرگ اضافه میشود. هزینهای که در نهایت از جیب مصرفکنندگان آمریکایی و اروپایی پرداخت خواهد شد.
در دنیای امروز، قدرتهای بزرگ ابتدا منافع خود را تعریف میکنند و سپس برای آن توجیه حقوقی میتراشند، نه اینکه ابتدا از حقوقدانان اجازه بگیرند. دقیقاً همان روشی که واشنگتن در تحریمهای یکجانبه، توقیف اموال کشورها، اشغال نظامی، حملات فرامرزی و دهها اقدام غیرقانونی دیگر در پیش گرفته است.
البته واقعیت این است که ادعای ترامپ درباره اخذ عوارض از تنگه هرمز، بیش از آنکه قابلیت اجرایی داشته باشد، یک نمایش سیاسی است.
اما اهمیت این ماجرا در جای دیگری است. این اظهارات بار دیگر نشان داد کسانی که در داخل، هر پیشنهادی برای بهرهگیری از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی ایران را با استناد به حقوق بینالملل رد میکردند، هنوز جهان را از دریچه کتابهای درسی میبینند، نه از پنجره واقعیتهای میدان. اکنون شاید وقت آن رسیده باشد که این عده از خواب غفلت بیدار شوند. حقوق بینالملل، زمانی معنا دارد که همه بازیگران خود را به آن ملتزم بدانند. وقتی بزرگترین ناقض این قواعد، خود را محق میداند برای عبور از تنگهای که هزاران کیلومتر از خاکش فاصله دارد عوارض تعیین کند، دیگر نمیتوان با همان عینک قدیمی، ظرفیتهای راهبردی ایران را محدود کرد.