به گزارش گروه اقتصادی روزنامه نوبنیاد؛ ماجرا از آنجا آغاز شد که مقامات آمریکایی اعلام کردند پولهای بلوکهشده ایران صرفاً صرف خرید کالاهای اساسی، نظیر ذرت، سویا و غیره، از کشاورزان آمریکایی خواهد شد. پس از آن، برخی از دولتمردان نیز به شکلهای دیگری این موضوع را تأیید کردند؛ از جمله رئیسکل بانک مرکزی که در تشریح جزئیات تفاهمنامه اعلام کرد: ما هیچ مانعی برای خرید از آمریکا نمیبینیم؛ به شرط آنکه نرخ و کیفیت کالاهای اساسی مانند ذرت، گندم یا سایر اقلام مورد نیاز ما مناسب باشد.
این اظهارات عبدالناصر همتی، موضوع مصرف شدن منابع ایران برای خرید کالاهای اساسی آمریکایی را از «ادعای مقامات آمریکایی» به یک «گزینه بسیار محتمل» تبدیل کرد. پس از آن بود که موج انتقادات از این اظهارات آغاز شد. صرف شدن منابع مالی ایران برای رونقبخشی به کشاورزی بحرانزده آمریکا و خروج بخش کشاورزی این کشور از بحران ناشی از جنگ، بهانهای برای بازخوانی فرمایشات رهبر شهید در این رابطه شد.
سال ۱۳۹۴ و پس از امضای توافق اتمی بود که موضوع واردات کالا از آمریکا بیش از هر زمان دیگری مطرح شد. در آن برهه، تبلیغات سنگینی برای ورود کالاهای آمریکایی با استفاده از منابع آزادشده، از سوی رسانههای حامی دولت منتشر میشد. نکته مهم در این تبلیغات، تمرکز بر کالاهای مصرفی آمریکایی، نظیر فستفود و نوشابه بود. مسئولان دولت وقت و رسانههای حامی آنها که تا پیش از آن، وعده سرمایهگذاری در زیرساختها و واردات کالاهای سرمایهای و فناورانه آمریکایی میدادند، پس از امضای توافق، ناگهان تغییر جهت داده و عواید ناشی از توافق را به نازلترین سطح رساندند.
پس از امضای توافق، موضوع بررسی و تصویب آن در مجلس مطرح شد. بر همین اساس، رهبر شهید انقلاب، ۲۹ مهر ۱۳۹۴، در نامهای به رئیسجمهور وقت، الزامات ۹گانه در اجرای برجام را بیان کردند. در بخش پایانی این نامه آمده است: «همانطور که در جلسات متعدّد به آن جناب و دیگر مسئولان دولتی یادآور شده و در جلسات عمومی به مردم عزیزمان گوشزد کردهام، رفع تحریمها هرچند از باب رفع ظلم و احقاق حقوق ملّت ایران کار لازمی است، لیکن گشایش اقتصادی و بهبود معیشت و رفع معضلات کنونی جز با جدّی گرفتن و پیگیری همهجانبهی اقتصاد مقاومتی میسّر نخواهد شـد. امید است که مراقبت شود که این مقصود با جدّیّت تمام دنبال شود و بخصوص به تقویت تولید ملّی توجّه ویژه صورت گیرد و نیز مراقبت فرمایید که وضعیّت پس از برداشته شدن تحریمها، به واردات بیرویّه نینجامد و بخصوص از وارد کردن هرگونه مواد مصرفی از آمریکا جدّاً پرهیز شود.»
پشت پرده فشار اقتصادی
رهبر شهید انقلاب روز ۲۷ بهمن ۱۳۹۵ گفتند: «امروز نگاه دشمنان ملّت ایران به مسئلهی اقتصاد است؛ سعی دارند به اقتصاد کشور فشار بیاورند؛ اقتصاد کشور را آنچنان زیر فشار قرار بدهند که مردم دچار مشکل بشوند. وقتی مردم دچار مشکل شدند، دلزده میشوند، دلسرد میشوند؛ دشمن همین را میخواهد. دشمن میخواهد مردم از انقلابشان، از نظامشان، از دولتشان، از کشورشان دلسرد بشوند، دلزده بشوند.
چارچوب کلی روابط اقتصادی بینالمللی
ممنوعیت ورود کالاهای مصرفی آمریکا را میتوان بهعنوان یک چارچوب کلی برای روابط اقتصادی بینالمللی کشور در نظر گرفت. در این چارچوب، اولویت توسعه روابط اقتصادی و تجاری با کشورهای همسو یا دستکم کشورهای غیرمتخاصم است. لزوم اولویت یافتن کشورهای همسو در موضوع توسعه مناسبات اقتصادی و به حداقل رساندن مناسبات با کشورهای متخاصم، در جریان جنگ رمضان بیش از هر زمان دیگری آشکار شد. همراهی و همدستی برخی از کشورهای حاشیه خلیج فارس، از جمله امارات، با آمریکا و رژیم صهیونیستی در حمله به ایران، لزوم بازآرایی مناسبات مالی و تجاری بینالمللی کشور با هدف کاهش حداکثری وابستگی به این کشورها را گوشزد کرد.
نکته دیگر در رابطه با این توصیه رهبر شهید، تأکید ویژه بر ممنوعیت واردات کالاهای مصرفی است. از آنجا که کالاهای مصرفی صرفاً برای رفع نیازهای روزمره استفاده شده و تأثیر مثبتی بر توسعه زیرساختهای لجستیکی یا فناورانه اقتصاد کشور ندارند، ورود این کالاها از کشورهای متخاصم، مصداق بدترین نوع وابستگی اقتصادی است. چارچوب ارائهشده توسط رهبر شهید انقلاب، اکنون با گذشت حدود ۱۱ سال، همچنان مورد تأکید کارشناسان و صاحبنظران اقتصادی است. استفاده از منابع مالی آزادشده برای گسترش روابط اقتصادی با کشورهای همسو و دوستان روزهای سخت و، در عین حال، رفع نیازهای کشور و پرهیز از صرف این منابع برای خارج کردن بخش کشاورزی آمریکا از بحران، موضوعی است که اکنون به مطالبه بسیاری از کارشناسان و حتی عموم مردم تبدیل شده است. استفاده از منابع مالی آزادشده برای گسترش تجارت با کشورهای همسو، علاوه بر حفظ فشار اقتصادی بر بخش کشاورزی آمریکا، زمینه را برای دستیابی به دستاوردها و امتیازات اقتصادی دیگر از مسیر معاملات و قراردادهای اقتصادی با کشورهای همسو فراهم میکند. همین امتیازات میتواند خود به فرصت دیگری برای رشد و شکوفایی هرچه بیشتر اقتصاد ایران تبدیل شود؛ خصوصاً در دوره کنونی، اقتصاد کشور بیش از هر زمان دیگری به فرصتهای اقتصادی و سرمایهگذاری نیاز دارد.
در مجموع، بحث واردات کالاهای اساسی از آمریکا با اتکا به منابع مالی ایران چه در سطح اظهارات مقامات آمریکایی و چه در سطح تأیید ضمنی برخی مسئولان داخلی به یک مسئله جدی و حساس تبدیل شده است. از منظر چارچوب اعلامی رهبر شهید انقلاب، بهویژه با تأکید بر پرهیز از واردات مواد مصرفی از آمریکا و جلوگیری از واردات بیرویه پس از رفع تحریمها، اولویت باید بر تقویت تولید ملی و توسعه تجارت با کشورهای همسو یا دستکم غیرمتخاصم قرار گیرد. بر این اساس، استفاده از منابع آزادشده برای تأمین نیازهای کشور از مسیر شرکای همسو، هم وابستگی را کاهش میدهد و هم میتواند دستاوردهای اقتصادی و امتیازات بیشتری برای ایران ایجاد کند؛ در حالی که صرف این منابع برای رونقبخشی به بخش کشاورزی آمریکا، از نگاه منتقدان، خلاف جهت منافع و راهبرد اقتصادی کشور تلقی میشود.