کمتر سفر استانی یک رئیسجمهور تا این اندازه ظرفیت تحلیل سیاسی پیدا میکند، اما سفر اخیر مسعود پزشکیان به قم که بلافاصله پس از بیانیه درخشان اعضای خبرگان رهبری مبنی بر تبعیت از رهبر انقلاب انجام گرفت از همان جنس سفرهایی بود که باید فراتر از تصاویر یادگاری و تیترهای رسمی به آن نگاه کرد. مجموعه دیدارهای رئیسجمهور با مراجع تقلید، اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و علما، حامل پیامهایی بود که هرکدام میتواند در ترسیم نسبت آینده دولت با نیروهای انقلاب، سیاست خارجی، اقتصاد و حتی نحوه مدیریت افکار عمومی مؤثر باشد. اگر روایت رسمی دولت بیشتر بر سخنان رئیسجمهور متمرکز بود، مرور محتوای کامل این دیدارها نشان میدهد تأکیدهای مکرر علما بر معیشت مردم، حفظ اقتدار ملی، پرهیز از ارسال پیام ضعف، توجه به دغدغههای رهبر انقلاب و ضرورت وحدت حول محور ولایت، بخش مهمی از پیام این سفر را تشکیل میداد؛ پیامهایی که از نگاه برخی ناظران، به اندازه کافی در بازتابهای رسانهای برجسته نشد.
از «وفاق» تا ادبیات تهاجمی و نیشدار
یکی از مهمترین محورهای سفر قم، دفاع دوباره رئیسجمهور از سیاستهای اقتصادی دولت بود. پزشکیان با تأکید بر لزوم اصلاح ساختارها، از تصمیمات اقتصادی دولت دفاع کرد و آنها را لازمه عبور کشور از مشکلات دانست. با این حال، بر کسی پوشیده نیست که بخش قابل توجهی از این سیاستها تاکنون فشار بیشتری بر معیشت مردم وارد کرده و هنوز نشانه روشنی از بهبود پایدار در سفره خانوار دیده نمیشود و حتی میتوان پا را فراتر گذاشت و این سیاستهای اقتصادی را مقدمه تجاوز به ایران دانست. از همین رو، این پرسش همچنان مطرح است که آیا هزینه اجتماعی این اصلاحات با دستاوردهای آن تناسب دارد یا خیر.
بخش دیگری از سخنان رئیسجمهور به مخالفان روند تفاهم ایران و آمریکا اختصاص داشت. پزشکیان با اشاره به وجود مخالفانی در داخل و خارج کشور، از جریانهایی سخن گفت که به اعتقاد او با این مسیر همراه نیستند. پزشکیان همچینن این منتقدان را با رسانههای معاند همسو دانست. این نوع ادبیات، شباهتهایی با فضای سیاسی سالهای ریاست دولت حسن روحانی دارد؛ فضایی که در آن، مخالفت با برخی سیاستهای خارجی دولت، گاه به همسویی با منافع دشمنان خارجی و خصوصا اسرائیل تعبیر میشد.
در روزهای اخیر، همچنین شاهد تغییر لحن برخی اعضای دولت منجمله رییسجمهور و جعفر قائمپناه، معاون او بودهایم. أنچه از اینقسم اظهارات استنباط میشود رویکرد آشکار تهاجمی و پرخاشگرایانه دولت پس از بیانیه راهبری رهبر انقلاب است. این تحلیل پس از برخی اظهارنظرهای اخیر دولتمردان و نیز سخنان رئیسجمهور درباره نحوه حمایت از مجموعه هوافضای سپاه و اظهارات توهینآمیز جعفر قائمپناه مبنی بر عدم التزام به تبعیت از رهبری پررنگتر شد. اگرچه دولت این سخنان را گزارشی از عملکرد خود میداند، اما منتقدان معتقدند نحوه بیان آن، این پرسش را ایجاد میکند که آیا انجام وظایف قانونی دولت باید بهگونهای روایت شود که شائبه امتیاز دادن یا گلایه از انجام یک مسئولیت حاکمیتی را به ذهن متبادر کند؟ لازم به ذکر است که پیشتر، برخی از بدنه جریان انقلاب عدم بیان صحیح رییسجمهور و اتخاذ مواضع عجیب او را به عدم اشراف، آشنای و سادگی رییسجمهور نسبت میدادند و به همین بهانه ذیل پروژه وفاق درصدد یاری به دولت برآمدند. اینک و پس از این اظهارات، عدم آشنایی رئیسجمهور به اقتضائات جایگاه ریاست جمهوری محل تردید است و لزوم بازنگری در رویکرد این بخش از نیروهایی که خود را انقلابی قلمداد میکنند احساس میشود.
جامعه مدرسین؛ مهمتر از چیزی که گزارش شد
اگر دیدار رئیسجمهور با جامعه مدرسین را صرفاً از دریچه سخنان پزشکیان ببینیم، تصویر ناقصی از این نشست به دست خواهد آمد. اهمیت اصلی این جلسه، در مجموعه نکاتی بود که اعضای جامعه مدرسین خطاب به رئیسجمهور مطرح کردند؛ نکاتی که نشان میدهد نگرانیهای حوزه علمیه تنها به مذاکرات یا سیاست خارجی محدود نیست.
اعضای جامعه مدرسین بر اهمیت توکل به خدا همراه با تدبیر و برنامهریزی، توجه به دغدغههای رهبر انقلاب، ضرورت ایستادگی در برابر دشمن، حفظ اقتدار ملی، اقناع افکار عمومی در تصمیمات مهم، رسیدگی فوری به مشکلات معیشتی مردم، تبیین بیشتر روند مذاکرات، انتقاد از نقض برخی بندهای تفاهمنامه ایران و آمریکا، توجه به مسائل فرهنگی از جمله بیحجابی و همچنین ضرورت طراحی یک روایت رسانهای منسجم در شرایط جنگ تأکید کردند.
در این جلسه آیتالله سید هاشم حسینی بوشهری خطاب به رئیسجمهور فرمودند: رمز موفقیت شما همدلی، همراهی و پیروی آگاهانه از فرامین رهبر عزیزمان حضرت آیت الله سید مجتبی خامنهای (مدظله العالی) است. هر دولتی که با ولایت همدل باشد و مسیری را که رهبری تعیین کردهاند بپیماید، موفق میشود.
تکرار این محورها نشان میدهد دغدغههای مطرحشده در این جلسه، صرفاً توصیههای کلی نبوده، بلکه مجموعهای از مطالبات مشخص در حوزه اقتصاد، فرهنگ، امنیت و سیاست خارجی را در بر میگرفت. اگرچه رسانههای نزدیک به دولت اصل برگزاری این دیدار را پوشش دادند، اما تمرکز بیشتر بر سخنان رئیسجمهور باعث شد بخشی از این توصیهها و انتقادها که مشخصا مربوط به تردید در تبعیت از رهبری بود کمتر در مرکز توجه افکار عمومی قرار گیرد.
پیام مشترک مراجع؛ رهبری، معیشت و اقتدار
شاید مهمترین وجه اشتراک دیدارهای رئیسجمهور با مراجع تقلید، تکرار چند کلیدواژه باشد؛ «رهبری»، «اقتدار» و «معیشت». آیتالله نوری همدانی با تأکید بر اینکه سخن رهبر انقلاب فصلالخطاب است، حفظ وحدت حول محور ولایت را لازمه تداوم مسیر انقلاب دانست و بر تقویت نیروهای مسلح و توجه دائمی به بدعهدی دشمن تأکید کرد.
آیتالله مکارم شیرازی نیز ضمن تأکید بر ضرورت حفظ اقتدار در برابر دشمنان، خاطرنشان کرد هرچه هماهنگی میان دولت و رهبری بیشتر باشد، آرامش و امید بیشتری در جامعه شکل خواهد گرفت. وی همچنین کنترل بازار، جلوگیری از فشار اقتصادی بر مردم و رسیدگی به مشکلات معیشتی را از مهمترین اولویتهای دولت برشمرد.
آیتالله سبحانی نیز با تأکید بر مدیریت بازار و جلوگیری از افزایش قیمت کالاهای اساسی، معیشت مردم را مهمترین مسئولیت دولت دانست و خواستار حساسیت بیشتر نسبت به وضعیت اقتصادی اقشار مختلف جامعه شد.
تکرار این مضامین در دیدارهای مختلف، نشان میدهد که دغدغه اصلی مراجع، بیش از هر چیز، تبعیت از رهبری، حفظ انسجام داخلی، هماهنگی میان ارکان نظام، تقویت اقتدار ملی و کاهش فشار اقتصادی بر مردم است. به همین دلیل، سفر قم را نمیتوان صرفاً مجموعهای از دیدارهای تشریفاتی دانست؛ بلکه سفری که در دل خود مجموعهای از توصیهها و هشدارهای راهبردی برای دولت داشت؛ توصیههایی که میزان توجه دولت به آنها، میتواند در ماههای آینده یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی عملکرد آن باشد و همچنین زنگ بیدارباش برای کسانی باشد که حمایت از دولت را بدون هیچ خط قرمزی دنبال میکنند.