در ادبیات نظامی و استراتژیک آمریکا، «منطقه خاکستری» به وضعیتی گفته میشود که در آن دشمن بدون ورود به جنگ تمامعیار، با مجموعهای از فشارهای امنیتی، اقتصادی، اطلاعاتی و نظامی محدود، طرف مقابل را در وضعیت فرسایش و انفعال زیر سطح جنگ نگه میدارد. هدف آن نیز روشن است؛ نه صلح برقرار شود و نه جنگی رخ دهد که بتواند موازنه را بهطور کامل تغییر دهد. در ماه اخیر، یکی از مهمترین تلاشهای واشنگتن در قبال ایران نیز حرکت در همین چارچوب بوده است؛ تحمیل وضعیتی از انجماد راهبردی که در آن تهران صرفاً هزینه بپردازد اما امکان تغییر معادله را نداشته باشد. با این حال، تحولات روزهای اخیر نشان میدهد که ایران کوشیده است این بازی را بر هم بزند. درگیریهای زیرسطح جنگ میان ایران و آمریکا به شکل محسوسی شدت گرفته و آنچه بیش از همه جلب توجه میکند، اتخاذ راهبرد «پاسخ سنگینتر» در برابر هر اقدام خصمانه طرف آمریکایی است.
نمونه آشکار این رویکرد را میتوان در وقایع بامداد شنبه مشاهده کرد. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در اطلاعیهای عنوان کرد: پس از آنکه چهار نفتکش متخلف با هدایت و تحریک ارتش آمریکا درصدد خروج غیرقانونی از تنگه هرمز برآمدند و یکی از آنها پس از اخطارهای مکرر متوقف شد، ارتش آمریکا با حمله به تأسیسات مخابراتی و راداری در قشم و سیریک، بار دیگر مسیر تجاوز را برگزید. ایران در پاسخ پایگاه علیالسالم در کویت و بخشهایی از زیرساختهای ناوگان پنجم آمریکا در بحرین را هدف آتش موشکهای بالستیک قرار داد؛ پیامی روشن مبنی بر اینکه دوران ضربه زدن بدون پرداخت هزینه به پایان رسیده است. پیش از این نیز نیروی دریایی ارتش با شلیک موشک «قدیر» و بهکارگیری پهپاد جدید شهید دانا، ناوشکنهای آمریکایی را وادار به عقبنشینی از دریای عمان و حرکت به سمت اقیانوس هند کرد. این تحولات نشان میدهد که نیروهای مسلح ایران بهدنبال تغییر قواعد درگیری به زیان طرف متجاوز هستند. با این همه، در فضای راهبردی کشور دیدگاهی نیز وجود دارد که معتقد است سطح پاسخ موجود هنوز کافی نیست.
طرفداران این نگاه، الگوی شهید عماد مغنیه را یادآوری میکنند؛ فرماندهای که با وارد کردن ضربات سنگین و ماندگار به ارتش آمریکا، هزینه حضور و تجاوز را به سطحی رساند که آن را کابوس ریگان مینامند. نابودی مقر تفنگداران دریایی آمریکا در بیروت و تحمیل یکی از سنگینترین تلفات تاریخ ارتش آمریکا، نمونهای از همین منطق بود؛ منطقی که بر این اصل استوار است که دشمن تنها زمانی از تجاوز دست میکشد که هزینه اقداماتش از منافع آن بیشتر شود.
اکنون نیز اگر آمریکا به دنبال تثبیت منطقه خاکستری و فرسایش تدریجی ایران باشد، پاسخ مؤثر تنها افزایش مستمر هزینه تجاوز خواهد بود که باید در دستور کار قرار بگیرد.