به گزارش گروه اقتصادی نوبنیاد؛ دولت سیزدهم را میتوان یکی از جدیترین تجربههای تلاش برای مردمیسازی اقتصاد در سالهای پس از انقلاب دانست؛ دولتی که شهید آیتالله سید ابراهیم رئیسی در رأس آن کوشید میان ساختارهای رسمی حکمرانی و ظرفیتهای مردمی پیوندی تازه ایجاد کند. در شرایطی که اقتصاد ایران با فشار تحریمها، تورم، کسری بودجه و انباشت مشکلات ساختاری روبهرو بود، دولت سیزدهم سرکار آمد و تلاش کرد بهجای تکیه صرف بر تصمیمات متمرکز دولتی، میدان نقشآفرینی مردم را در بخشهای مختلف اقتصاد گسترش دهد. از اصلاح روند مدیریت سهام عدالت و واگذاری نقش بیشتر به نمایندگان مردمی گرفته تا اجرای طرح «نشاندار کردن مالیات» و همچنین راهاندازی درگاه ملی مجوزهای کسبوکار، همگی نشاندهنده رویکردی بود که میخواست مردم را از جایگاه صرفاً مطالبهگر، به بازیگران فعال اقتصاد کشور تبدیل کند.
شهید رئیسی باور داشت اقتصاد زمانی به رشد پایدار میرسد که مردم نه در حاشیه، بلکه در متن تصمیمسازیها و فعالیتهای اقتصادی قرار گیرند. کاهش بروکراسی، مقابله با انحصار و حذف امضاهای طلایی، از مهمترین محورهایی بود که دولت سیزدهم برای تسهیل حضور مردم در اقتصاد دنبال کرد. حامیان این رویکرد معتقدند یکی از ماندگارترین میراثهای شهید رئیسی، احیای نگاه «اقتصاد مردمی» و تلاش برای بازگرداندن اعتماد و مشارکت عمومی به عرصه اقتصاد ایران بود. سید احسان خاندوزی، وزیر امور اقتصادی و دارایی دولت سیزدهم، در گفتوگوی اختصاصی با «نوبنیاد»، جزئیات بیشتری از مشی مدیریتی رئیسجمهور شهید در عرصه اقتصاد را بیان کرد. در ادامه، متن این گفتوگو را میخوانید.
خاندوزی درباره ابعاد مدیریتی و اقتصادی دولت شهید آیتالله رئیسی، با اشاره به رویکرد مردممحور این دولت، به نوبنیاد گفت: در ایام سالگرد شهادت آیتالله رئیسی و شهدای خدمت، میتوان درباره ابعاد مختلف دولتمردی شهید رئیسی و سبک رفتاری و مدیریتی ایشان در اداره امور دولت صحبت کرد. آنچه در این مجال مدنظر بنده است، برجستهسازی ویژگی ایستادن در برابر جریانهای قدرت و ثروت به نفع نیروهای مردمی است.
وی ادامه داد: شهید رئیسی، برخلاف بسیاری از دولتمردان پیش از خود که به دنبال حداکثر کردن حوزه اختیارات و تمرکز و انحصار حل مسائل توسط گروهی محدود در هیئت دولت و دستگاههای اداری و اجرایی بودند، مایل بود طرح نوینی در ارتباط دولت و مردم دراندازد. در طرح مطلوب شهید رئیسی از نسبت دولت و مردم، مردم صرفاً خدمتگیرنده نبودند و رابطه دستگاههای دولتی با مردم فقط به این خلاصه نمیشد که بتوانند به مردم خدمت صادقانه و سریع ارائه دهند یا در حل مسائل طبقات محروم و مستضعف جامعه کوشا باشند، بلکه در الگوی مطلوب شهید رئیسی، مردم نقشآفرین در اداره جامعه میشدند و باید به نیرویی مؤثر و کنشگرانی دارای قدرت در حل مسائل کشور تبدیل میشدند.
شهید رئیسی مردم را مدیران اصلی سهام عدالت کرد
وزیر اسبق اقتصاد افزود: برای اینکه مثالهایی در این خصوص بزنم، بخشی از نقاط برجسته عملکرد حوزه اقتصادی دوران شهید رئیسی را در اینجا بازگو میکنم. مثال اول، زمانی است که دولتهای گذشته مردم را صرفاً بهعنوان دریافتکنندگان سود سهام عدالت میخواستند. به بیان دیگر، علیرغم اینکه از سال ۱۳۸۶ تا سال ۱۴۰۰، حدود ۱۴ سال از سهامداری ۴۹ میلیون نفر از سهامداران سهام عدالت میگذشت، اما هیچگاه نقش مردم در سهام عدالت فراتر از دریافت سالانه سود توزیعشده شرکتهای سهام عدالت نبود.
خاندوزی گفت: سهام عدالت شامل ۳۶ شرکت بورسی و غیربورسی بسیار ارزنده بود که سهام آن در اختیار ۴۹ میلیون نفر از مردم کشور قرار گرفته است. پس از ۱۰ سال و خاتمه یافتن بازپرداخت سهام عدالت مردم به دولت، مردم ایران بهعنوان مالکان قطعی و نهایی سهام عدالت میتوانستند نقش مدیریتی ایفا کنند، اما دولت دوازدهم که باید در دهمین سال اجرای سهام عدالت این طرح را پیگیری میکرد، همان رویه دولتهای گذشته را ادامه داد. به این معنا که نمایندگان سهام عدالت مردم در هیئتمدیره شرکتهای فولادی، پتروشیمی، سیمانی، بیمهای و سایر شرکتهای بورسی سهام عدالت، همچنان توسط وزرا انتخاب میشدند.
وزیر اقتصاد در دولت سیزدهم بیان کرد: این در حالی است که پس از ۱۰ سال و بعد از انتقال کامل حق مالکیت سهام عدالت به مردم، باید زمینه برای نقش مدیریتی مردم فراهم میشد. این تأکید هم در نوشتههای رهبر شهید ما در دهه ۱۳۸۰ وجود داشت و هم در قانون مصوب مجلس شورای اسلامی، اما دولتهای قبل هیچگاه حاضر به واگذاری اختیارات وزرا در خصوص تعیین هیئتمدیره سهام عدالت به مردم نبودند.
وی تصریح کرد: شهید رئیسی اولین و تنها دولتی بود که این نقشآفرینی را برای مردم به رسمیت شناخت و برای نخستینبار از سال ۱۴۰۱، کانون کشوری سهام عدالت که بهعنوان نماینده ۳۱ شرکت سرمایهگذاری استانی سهام عدالت عمل میکرد، این حق را پیدا کرد که نمایندگان سهام عدالت در کرسیهای هیئتمدیره شرکتهای بزرگ را معرفی کند.
خاندوزی ادامه داد: ما در شورای عالی بورس نهتنها این حق را برای مردم مستحکم کردیم، بلکه حضور کارکنان دولت را نیز در این جایگاه ممنوع کردیم. به عبارت دیگر، مصوبه این امکان را نمیداد که کارکنان دولت، که میتوانند دستور خود را از مقامات دولتی بگیرند، بهعنوان نماینده سهام عدالت معرفی شوند و حتماً باید نمایندگان مردم از بخشهای مردمی، تعاونی یا خصوصی انتخاب میشدند.
وزیر اسبق اقتصاد گفت: این اتفاق موجب شد که در سال ۱۴۰۲، تقریباً تمامی نمایندگان کرسیهای مدیریتی سهام عدالت در شرکتهای بورسی از سوی کانون کشوری سهام عدالت معرفی شوند. البته دولت شهید رئیسی برای اینکه کارآمدی و تخصصگرایی را نیز در این طرح لحاظ کند، از طریق مجموعهای از مصاحبهها توسط مدیران اقتصادی، افرادی را در نهایت تأیید میکرد که حتماً تخصص لازم برای آن کرسی در شرکتهای صنعتی و اقتصادی کشور را داشته باشند، اما در هر حال آن فرد باید معرفیشده از سوی کانون کشوری سهام عدالت میبود.
خاندوزی اظهار کرد: این قاعدهگذاری در دوران شهید رئیسی یک استثنا محسوب میشد، زیرا همه وزرا و مدیران دستگاههای دولتی و حتی نمایندگان مجلس که مایل بودند مدیران مدنظر خود را به وزرا پیشنهاد کنند، باید حق اختیار و انتخاب خود را به کانونهای مردمی واگذار میکردند و تنها با پشتوانه نگاه مردممحور شهید رئیسی بود که امکان چنین چرخش مهمی وجود داشت.
او تاکید کرد: شاهد این مدعا آن است که بلافاصله با پایان دولت سیزدهم، رویه انتخاب مدیران کرسیهای مدیریتی سهام عدالت در شرکتهای بورسی به دهههای ۸۰ و ۹۰ بازگشت و متأسفانه باید گفت دستاورد شهید رئیسی در خصوص نقش مدیریتی مردم در سهام عدالت، فقط یک سال پس از پایان دولت سیزدهم ماندگار بود و امروز شاهد دولتیتر شدن سهام عدالت هستیم؛ بهنحویکه مجدداً وزرای کابینه نمایندگان مردم و سهام عدالت را برای این کرسیها انتخاب میکنند.
دخیل کردن نظر مردم در هزینهکرد مالیاتها
وزیر اسبق اقتصاد با اشاره به نمونه دوم مردممحوری در دولت شهید رئیسی گفت: مثال دوم، دخیل کردن مردم در تعیین محل هزینهکرد مالیات است. هیچیک از دولتهای پیش از شهید رئیسی، در خصوص محل هزینهکرد درآمدهای مالیاتی که از مردم وصول میشد، نقشی برای مردم قائل نبودند.
وی اضافه کرد: حتی زمانی که خود ما در وزارت اقتصاد برای نخستینبار این موضوع را در هیئت دولت مطرح کردیم، سازمان برنامه و بودجه نسبت به ایجاد این شأن و نقش جدید برای مردم کاملاً مخالف بود. تنها به پشتگرمی حمایت شهید رئیسی بود که برای اولین بار در تاریخ کشور، سازمان مالیاتی برخی از پروژههای عمرانی اولویتدار استانها را در سامانه خود قرار داد و این امکان را فراهم کرد که مؤدیان مالیاتی اصناف و مشاغل کشور، که مالیاتپردازان خرد اما فراگیر در همه استانها و شهرستانها هستند، بتوانند همزمان با پرداخت مالیات قانونی خود، انتخاب کنند که مالیات آنها در کدام استان، در کدام حوزه زیربنایی و در چه شهرستانی هزینه شود.
خاندوزی اظهار کرد: باز هم برای نخستینبار، سازمان مالیاتی با همکاری خزانهداری کل کشور و سازمان برنامه و بودجه، گزارش عملکرد هدایت مالیاتهای اصناف و مشاغل به پروژههای مدنظر مردم را به آنها ارائه کرد. این طرح با عنوان «نشاندار کردن مالیات» در دولت شهید رئیسی آغاز شد و بحمدالله همچنان ادامه دارد، اما از یادگارهای خاص و متمایز رویکرد شهید رئیسی نسبت به ایجاد حق و قدرت جدید برای مردم در تعیین تکلیف مسائل اقتصادی محسوب میشود.
تسهیل صدور مجوز کسبوکار برای مردم
وی در ادامه با اشاره به سومین نمونه مردممحوری در دولت سیزدهم بیان کرد: شاهد مثال سوم، طرح تسهیل صدور مجوزهای کسبوکار است. بسیاری از مردم ایران، به جهت حمایت صداوسیما از این طرح، با این مفهوم آشنا هستند و میدانند که قوانین مربوط به تسهیل صدور مجوزهای کسبوکار مربوط به ابتدای دهه ۱۳۹۰ است.
وزیر اسبق اقتصاد تصریح کرد: دولت سیزدهم زمانی شروع به کار کرد که حدود ۱۰ سال از تصویب قانون مجلس شورای اسلامی گذشته بود، اما در عمل حتی یک فعال و کارآفرین ایرانی نتوانسته بود مجوز کسبوکار خود را از طریق درگاه آنلاین و بهصورت سریع و سهل دریافت کند.
خاندوزی گفت: با همتی که دوستان من در وزارت اقتصاد و دارایی به خرج دادند و با کمک سایر دستگاههای دولت، برای نخستینبار در سال ۱۴۰۱، درگاه ملی مجوزهای کسبوکار توانست هم مسیر صدور مجوزها را کاملاً شفاف کند و از سلیقهگرایی در اعطای یا عدم اعطای مجوز توسط مدیران دستگاههای دولتی در شهرستانها و استانها جلوگیری کند و هم با پیگیری، زمانبندی و محدود کردن بازه و مهلت صدور مجوزها، سرعتی بیسابقه در دسترسی کارآفرینان به مجوزهای کسبوکار فراهم کند.
وزیر اسبق اقتصاد تصریح کرد: تا پایان دولت سیزدهم، حدود ۵ میلیون فقره مجوز کسبوکار از طریق این درگاه بهصورت آنلاین برای مردم و کارآفرینان صادر شد و رضایتمندی فوقالعادهای در میان گروههایی که سالهای طولانی منتظر دریافت مجوز رسمی برای فعالیت قانونی خود بودند، ایجاد کرد.
وی گفت: برخی از این ذینفعان در سفرهایی مانند سفر استانی هرمزگان و در موضوع مجوزهای صید و صیادی جنوب کشور به اطلاع مردم رسید، اما بسیاری دیگر از گروههایی که پس از سالها چشمانتظاری و رفتوبرگشت پشت درهای دستگاههای اجرایی توانستند از طریق درگاه مجوزهای کسبوکار وارد فعالیت اقتصادی شوند، همچنان ناشناخته باقی ماندهاند.
خاندوزی خاطرنشان کرد: این نقشه جدید و این تسهیلگری برای ورود بیشتر مردم به فعالیتهای اقتصادی و محدود کردن بروکراسی پیچیده، زمانگیر و فاسدی که بعضاً در دستگاههای اجرایی وجود دارد، خود یکی از مهمترین یادگارهای مردممحوری در دوران شهید رئیسی به شمار میرود.
نقشآفرینی مردم در اقتصاد؛ میراث ماندگار شهید جمهور
وزیر اقتصاد دولت سیزدهم تاکید کرد: مثالهای بسیار دیگری از این ابتکارات مردممدارانه در دولت شهید رئیسی قابل ذکر است. امروز آنچه این نکته را برای ما حائز اهمیت میکند، بعثت جدیدی است که پس از جنگ رمضان و شهادت رهبر معظم انقلاب در جامعه ایرانی ایجاد شده است.
خاندوزی در پایان گفت: در این بعثت دوباره، لازم است مدیران دستگاههای اجرایی و دولتمردان کشور، الگوهای نقشآفرینی بیشتر مردم در عرصه اداره اقتصاد را در دستور کار قرار دهند. مردم را نباید از میدانها و خیابانها مجدداً به خانهها بازگرداند؛ آنها را باید به سوی کارخانهها، کارگاهها و محیطهای اداره اقتصاد گسیل کرد. امروز ایران ما برای پیشرفت و رشد اقتصادی پس از جنگ، نیازمند نقشآفرینی فراگیر اقشار مختلف مردم در استانها و بخشهای اقتصادی مختلف است؛ نیازی که بهعنوان یکی از میراثهای ماندگار دولت شهید رئیسی میتواند سرلوحه نقشآفرینی بیشتر مردم در ایام پس از جنگ رمضان قرار گیرد.