تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای راهبردی جهان است و نقش بسیار تعیینکنندهای در اقتصاد جهانی، بهویژه در بازار انرژی و مواد غذایی، دارد. پس از تجاوز نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران، عبور کشتیها از تنگه هرمز مختل شد و قیمت جهانی از محدوده ۷۰ دلار به بالای ۱۰۰ دلار رسید.
اهمیت تنگه هرمز تنها به صادرات نفت محدود نیست، بلکه تجارت گاز طبیعی مایع نیز بهشدت به این مسیر وابسته است. اوره یکی از اصلیترین کودهای شیمیایی مورد استفاده در کشاورزی است که بخش بزرگی از اوره جهان از تنگه هرمز عبور میکند. اکنون قیمت اوره با رشد ۵۰ درصدی نسبت به پیش از جنگ، در بازار جهانی به ۷۲۰ دلار در هر تن رسیده که بهصورت مستقیم بر هزینه تولید محصولات کشاورزی اثر میگذارد. علاوه بر اوره، کالاهای کشاورزی، خوراک دام، غلات و مواد اولیه صنایع غذایی نیز از این مسیر جابهجا میشوند. فارین افرز از تنگه هرمز با عنوان «سلاح نفتی جدید ایران» نام میبرد. گاردین نیز مینویسد اختلال در تردد کشتیها در تنگه هرمز موجب افزایش قیمت نفت و گاز شده و به تبع آن، هزینه کودهای شیمیایی، حملونقل و توزیع کالا بالا رفته است. الجزیره هم در تحلیلی نوشت با مختل کردن تردد دریایی در تنگه هرمز، ایران توانسته هزینههای اقتصادی را نهتنها بر آمریکا، بلکه بر کل جهان تحمیل کند. این موضوع به ایران قدرت چانهزنی داده تا در برابر خواستههای آمریکا، مانند اصرار واشینگتن بر پایان برنامه هستهای، مقاومت کند. در مورد وضعیت تنگه هرمز، نظم جدید در این آبراهه و اثر آن بر اقتصاد ایران، گفتوگویی با احمد صالحی، کارشناس مسائل اقتصادی، انجام دادیم.
برخی نگاهها مقطعی است
صالحی در گفتوگو با خبرنگار نوبنیاد، درباره اینکه برخی معتقدند هزینه بستن تنگه برای ایران (در حوزه تجارت خارجی) بیش از باز بودن آن است، اظهار داشت: این نوع تحلیلها بیشتر مبتنی بر نگاه مقطعی است. شرایط کنونی مثل ظرف آبی است که تکان خورده و طبیعی است که تلاطم داشته باشد، اما وقتی این وضعیت آرام شود و نظم پایدار و جدیدی در این تنگه از سوی ایران شکل بگیرد، شرایط متفاوت خواهد شد. وی افزود: نظم مدنظر ایران بر تنگه هرمز استوار شده است. در این شرایط، با اخذ عوارض میتوان مسیرهای تردد را کنترل کرد. همچنین برای کشتیهای نظامی محدودیتهایی ایجاد میشود و تانکرهای ایرانی نیز بهراحتی تردد خواهند کرد. همچنین کشورهایی که با ایران تعامل دارند میتوانند بدون مشکل از این مسیر عبور کنند. این کارشناس اقتصادی ادامه داد: کسانی که میگویند ضرر بستن تنگه بیشتر است، معمولاً به وضعیت کوتاهمدت نگاه میکنند. ممکن است اکنون برخی تانکرهای نفتی در رفتوآمد دچار توقف شوند یا درآمد حاصل از عوارض با این ضرر قابل مقایسه نباشد، اما این تحلیل کوتاهمدت است. وقتی نظم پایداری در تنگه شکل بگیرد و راهبرد خروج آمریکا از منطقه عملی شود، شرایط تغییر میکند.
سه نوع منفعت تنگه هرمز برای ایران
صالحی گفت: در آن وضعیت، کشتیهای ایرانی بهراحتی تردد خواهند کرد. کشتیهای کشورهای متخاصم تغییر وضعیت خواهند داشت و کشتیهای سایر کشورها نیز عبور میکنند، اما بهنحوی که به ایران عوارض پرداخت کنند. در چنین شرایطی ما سه نوع منفعت خواهیم داشت: نخست منفعت امنیتی، دوم منفعت اقتصادی و سوم منفعت سیاسی. او درباره منفعت سیاسی گفت: ایران در حال ورود به یک نظمسازی جدید در جهان است. در همین مدت، چند کشتی فرانسه از تنگه عبور کردند و بعد امانوئل مکرون علیه ترامپ مصاحبه کرد. ایتالیا نیز با برخی سیاستهای آمریکا همراهی نکرد. حتماً منافعی در این میان وجود داشته است. همچنین کشتیهای هند، ژاپن، کره جنوبی، پاکستان، عراق، چین و روسیه عبور کردند. این کشورها در نظم جدید تنگه، عملاً در کنار ایران قرار گرفتند. این کارشناس مسائل اقتصادی تأکید کرد: حق ایران است که اعمال قدرت کند، اما آماده تعامل با کشورها هم هست. به همین دلیل، اجماع جهانی علیه ایران شکل نگرفت و حتی نزدیکترین متحدان آمریکا هم با ایران مذاکره کردند تا کشتیهایشان عبور کنند؛ بنابراین ایران نقش ناظم را ایفا کرد. این همان منفعت سیاسی و نرمسازی در جهان مدرن است.
درآمد تنگه هرمز چقدر است؟
صالحی با اشاره به منفعت اقتصادی ادامه داد: واقعیت این است که قبلاً حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز از این مسیر عبور میکرد که اکنون به حدود ۱۳ تا ۱۴ میلیون بشکه رسیده است. احتمالاً در نظم جدید، حدود ۶ تا ۷ میلیون بشکه از سوی عربستان، امارات و برخی کشورها از طریق خط لوله منتقل میشود. البته میتوانیم با تنظیم و کنترل قیمت، حمل دریایی را همچنان برای آنها اقتصادی کنیم، زیرا حملونقل دریایی معمولاً ارزانترین و پایدارترین روش است. وی ادامه داد: اگر حدود ۱۴ تا ۱۵ میلیون بشکه در روز از تنگه هرمز عبور کند و ایران یک درصد عوارض بگیرد، حدود ۱۱۵ میلیون دلار درآمد روزانه ایجاد میشود که در سال حدود ۷ تا ۱۰ میلیارد دلار خواهد بود. اگر میزان عوارض به دو درصد برسد، این رقم بالاتر هم میرود. علاوه بر نفت، کالاهای دیگری مثل هلیوم، اوره و همچنین واردات کالاهای مختلف نیز از این مسیر عبور میکنند که اگر برای آنها هم عوارض در نظر گرفته شود، ممکن است مجموع درآمد به حدود ۲۰ میلیارد دلار در سال هم برسد.
این کارشناس اقتصادی گفت: حتی ممکن است بعد از چند سال، این درآمد افزایش هم پیدا کند. برای مثال، قبلاً بیمه کشتیها حدود ۵۰ یا ۷۰ هزار دلار بود، اما اکنون با جنگ رمضان به یک تا سه میلیون دلار رسیده است. اگر کشورها بهجای پرداخت این مبلغ به شرکتهای بیمه، برای عبور از تنگه به ایران پرداخت کنند، برایشان صرفه اقتصادی خواهد داشت. مثلاً یک نفتکش با ظرفیت یک میلیون بشکه، با فرض قیمت ۱۰۰ دلار برای هر بشکه، محمولهای به ارزش حدود ۱۰۰ میلیون دلار دارد؛ بنابراین برای چنین کشتیای، پرداخت یک یا دو میلیون دلار برای عبور از تنگه قابل قبول است. وی بیان کرد: بر اساس همین محاسبات، اگر حدود ۱۳ تا ۱۴ میلیون بشکه از تنگه عبور کند و عوارض یک تا دو درصدی دریافت شود، درآمد سالانه میتواند حدود ۷ تا ۱۴ میلیارد دلار باشد.
مهمترین دستاورد اقتصادی جنگ رمضان
احمد صالحی، کارشناس مسائل اقتصادی در پاسخ به این پرسش که در فضای رسانهای برخی تلاش میکنند این پیام را منتقل کنند که ایستادگی مردم در جنگ رمضان دستاورد اقتصادی نداشته است، گفت: یکی از مهمترین نتایج این اتفاقات این است که چین، روسیه و حتی سایر کشورها این پیام را گرفتند که نظام ایران براندازشدنی نیست. تا پیش از این، هم دشمنان ما و هم برخی سرمایهگذاران این تردید را داشتند که آینده این نظام چه خواهد شد و آیا سرمایهگذاری در ایران امن است یا نه. اما اکنون ایران سختترین نوع مواجهه، یعنی تقابل نظامی با آمریکا و اسرائیل، را پشت سر گذاشت و در عین حال در برابر مجموعهای از بازیگران، از جمله ناتو و برخی کشورهای عربی، مقاومت کرده و پایدار مانده است. مهمترین دستاورد اقتصادی این شرایط همین پیام است؛ اینکه نظام ایران قابل براندازی نیست. در نتیجه، کشورهایی مثل چین، روسیه و حتی سایر کشورهایی که تردید داشتند، اکنون راحتتر میتوانند همکاریهای اقتصادی با ایران را عمیقتر کنند.