بازار جهانی انرژی در هفتمین ماه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، همچنان با نااطمینانی جدی روبه‌روست. اختلال در انتقال نفت از خلیج فارس (تنگه هرمز)، حملات به زیرساخت‌های انرژی، افزایش هزینه حمل‌ونقل دریایی و کاهش ذخایر قابل‌استفاده، بازار را در وضعیتی شکننده قرار داده است.
در تازه‌ترین هشدار، مدیرعامل شرکت آمریکایی «شورون» اعلام کرد که قیمت نفت فیزیکی تحویلی در آسیا، اکنون به ۱۵۰ دلار در هر بشکه نزدیک‌تر است تا ۱۰۰ دلار؛ سطحی که قراردادهای آتی (تحویل در آینده) برنت در حوالی آن معامله می‌شوند. در حالی که قیمت نفت فیزیکی و فرآورده‌هایی مانند گازوئیل تحت فشار قرار دارند، اداره اطلاعات انرژی آمریکا انتظار دارد متوسط قیمت برنت در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۶ حدود ۱۰۵ دلار باشد.
اهمیت جنگ برای بازار انرژی، بیش از هر چیز، به جغرافیای آن بازمی‌گردد. تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است و بخش بزرگی از صادرات نفت و گاز کشورهای خلیج فارس از این آبراه عبور می‌کند. در سال ۲۰۲۵، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور می‌کرد؛ حجمی معادل حدود یک‌پنجم مصرف جهانی نفت. این مسیر همچنین برای انتقال گاز طبیعی مایع‌شده قطر و امارات اهمیت دارد و جایگزین‌های موجود برای انتقال این حجم از انرژی محدودند.
با آغاز «جنگ رمضان» در ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) و اختلال شدید در تردد کشتی‌ها، جریان نفت عبوری از تنگه در ماه‌های مارس، آوریل و مه، به‌طور متوسط به حدود ۲.۷ میلیون بشکه در روز کاهش یافت. در ۱۱ مارس ۲۰۲۶، کشورهای عضو آژانس بین‌المللی انرژی با آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری موافقت کردند که بزرگ‌ترین اقدام جمعی از این نوع در تاریخ این نهاد برای کنترل قیمت بود. هدف این اقدام، جبران بخشی از عرضه ازدست‌رفته و کاهش فشار بر قیمت‌ها بود. با این حال، آزادسازی ذخایر نتوانست جایگزین دائمی صادرات مختل‌شده یا امنیت کشتیرانی شود
بر اساس اعلام رسمی آژانس بین‌المللی انرژی تا هفته گذشته، حدود ۳۲۵ میلیون بشکه از این ذخایر آزاد شده بود و حدود ۱۰۰ میلیون بشکه دیگر نیز همچنان در آستانه عرضه قرار دارد. این اقدام به مهار فشار بازار نفت کمک کرده، اما برای بازگرداندن کامل شرایط به وضعیت پیش از جنگ کافی نبوده است.
افت شدید ذخایر نفت
مایک ویرث، مدیرعامل شرکت آمریکایی شورون در مجمع انرژی اینتلیجنس در لندن گفت: نظام جهانی انرژی نسبت به ابتدای جنگ شکننده‌تر شده و حاشیه اطمینان عرضه نفت و فرآورده‌های نفتی در حال کاهش است. او افزود: قیمت نفت فیزیکی تحویلی در آسیا اکنون به ۱۵۰ دلار در هر بشکه نزدیک‌تر است؛ در حالی که قیمت قراردادهای آتی برنت در حوالی ۱۰۰ تا ۱۰۵ دلار معامله می‌شود. مدیرعامل شورون همچنین به تنگ‌تر شدن بازار فرآورده‌های نفتی و افزایش قیمت بنزین و گازوئیل نسبت به قیمت نفت خام اشاره کرد و هشدار داد: ذخایر و حاشیه‌های ایمنی عرضه نفت و سوخت در حال کاهش است و بازار جهانی انرژی در مقایسه با ابتدای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، شکننده‌تر شده است. ویرث با اشاره به محدودتر شدن عرضه فرآورده‌های پالایشی، از جمله بنزین و گازوئیل، تأکید کرد: قیمت این سوخت‌ها نیز به‌مراتب بیشتر از قیمت نفت خام افزایش یافته است. با این حال گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد که فشار بر بازار نفت در ماه سپتامبر (ماه گذشته میلادی) افزایش یافته است. متوسط قیمت نقدی برنت در این ماه به ۱۱۴ دلار در هر بشکه رسید که ۲۳ دلار بیشتر از اوت است. یکی از عوامل این جهش، حملات به خط لوله «شرق به غرب» عربستان بود؛ مسیری که برای انتقال نفت به دریای سرخ و دور زدن تنگه هرمز شکل گرفته است. پیش از حملات، این خط لوله بیش از ۵ میلیون بشکه در روز نفت را به سمت بندر ینبع منتقل می‌کرد. اداره اطلاعات انرژی آمریکا پیش‌بینی کرده است که متوسط قیمت برنت در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۰۵ دلار برسد. این نهاد انتظار دارد با افزایش تدریجی عرضه از مسیرهای جایگزین و بازگشت بخشی از تولید، قیمت‌ها در ادامه کاهش یابند؛ هرچند تداوم اختلال‌ها و هزینه‌های بالای حمل‌ونقل و بیمه، این مسیر را با نوسان شدیدی همراه کرده است.
آیا نفت ۲۰۰ دلاری می‌شود؟
بیشتر مؤسسات جهانی تأکید دارند که بحران عرضه نفت جدی است. سناریوی نفت ۲۰۰ دلاری نیز در ماه‌های اخیر از سوی برخی مدیران و تحلیلگران صنعت نفت مطرح شده است. راسل هاردی، مدیرعامل شرکت بازرگانی نفت «ویتول» (از بزرگ‌ترین معامله‌گران نفت جهان)، هشدار داد که اگر جریان صادرات نفت و فرآورده‌های خاورمیانه حفظ نشود، قیمت ممکن است به ۲۰۰ دلار در هر بشکه افزایش یابد؛ اتفاقی که صادرات حیاتی نفت خاورمیانه را تهدید می‌کند. او تأکید کرد که ذخایر قابل‌برداشت در کشورهای غربی تقریباً به پایان رسیده‌اند. بحران بازار جهانی انرژی در سال جاری، از کمبود نفت خام به کمبود فرآورده‌های نفتی و سپس به بحران حمل‌ونقل دریایی تبدیل شده است. هاردی هشدار داد کمبود ظرفیت پالایش، آسیب به زیرساخت‌های روسیه و کاهش فعالیت پالایشگاه‌های خاورمیانه می‌تواند تنگنای بازار فرآورده‌ها را تا زمستان ادامه دهد.
نرخ کرایه نفتکش‌ها رکورد زد
بحران نفت به‌تدریج به بحران حمل‌ونقل دریایی تبدیل شده است؛ چرا که انتقال‌های غیرکارآمد نفت میان نفتکش‌ها، ظرفیت در دسترس ناوگان جهانی را تحت فشار قرار داده و نرخ کرایه حمل را به سطوحی بی‌سابقه رسانده است. نرخ کرایه حمل نفت در بازار جهانی نفتکش‌ها طی روزهای اخیر با افزایش قابل‌توجهی مواجه شده، به‌طوری‌که درآمد معادل روزانه نفتکش‌های غول‌پیکر در مسیر خلیج فارس به چین از ۱.۴ میلیون دلار فراتر رفته است.
بر اساس داده‌های گروه تخصصی «سیگنال» (The Signal Group)، درآمد معادل روزانه نفتکش‌های بسیار بزرگ حامل نفت خام (VLCC) در مسیر خلیج فارس به چین در ارزیابی هفتگی، به حدود ۱ میلیون و ۴۱۲ هزار دلار رسید. در مسیر خلیج فارس به سنگاپور نیز این رقم حدود ۱ میلیون و ۴۴۸ هزار دلار گزارش شده است. همچنین درآمد روزانه نفتکش‌های VLCC در مسیر غرب آفریقا به چین به حدود ۷۶۳ هزار دلار و در مسیر خلیج آمریکا به چین به حدود ۶۳۸ هزار دلار رسید. این ارقام نشان‌دهنده افزایش تقاضا برای ظرفیت حمل نفت و تشدید محدودیت دسترسی به نفتکش‌های آماده‌به‌کار است. افزایش نرخ‌ها به نفتکش‌های غول‌پیکر محدود نمانده و بازار نفتکش‌های متوسط نیز با رشد قابل‌توجه درآمد مواجه شده است. بر اساس ارزیابی هفتگی، درآمد روزانه نفتکش‌های سوئزمکس در مسیر دریای سیاه به مدیترانه به حدود ۸۱۷ هزار دلار و در مسیر خلیج فارس به مدیترانه به حدود ۷۵۹ هزار دلار رسید. آمار نشان می‌دهد میزان نفت و فرآورده‌های نفتی عبوری از تنگه هرمز از بیش از ۱۲ میلیون بشکه به ۳.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ اُفتی که می‌تواند از تغییر رویکرد ایران در مدیریت این آبراه راهبردی حکایت داشته باشد. با این حال، تشدید تنش نظامی در خلیج فارس، هزینه‌ای فراتر از میدان نبرد دارد. افزایش قیمت نفت و گاز می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، تولید صنعتی، برق و مواد اولیه را بالا ببرد و به افزایش تورم در اقتصادهای واردکننده انرژی منجر شود.
فشار تنگه هرمز بر اقتصاد دنیا در حال افزایش است
آجی بانگا، رئیس بانک جهانی، می‌گوید: «اقتصاد جهانی پس از بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایران که عرضه حدود یک‌پنجم نفت جهان را مختل کرد، بهتر از حد انتظار مقاومت کرده، اما فشارها دوباره در حال افزایش است.» به گفته او، گرانی گازوئیل و کود کشاورزی، همراه با احتمال وقوع پدیده شدید «ال‌نینو»، هم‌زمان بر اقتصاد جهانی فشار می‌آورند. صندوق بین‌المللی پول نیز اعلام کرد که بدهی عمومی جهان به بالاترین سطح از زمان جنگ جهانی دوم رسیده و پیش از سال ۲۰۳۰ از معادل کل تولید ناخالص داخلی جهان فراتر خواهد رفت. کریستالینا جورجیوا، مدیرعامل این صندوق، با عبارت «زمستان در راه است» درباره پیامدهای ادامه جنگ هشدار داد.
