جنگ آمریکا با ایران، اقتصاد جهان را با شوکی گسترده مواجه کرده است؛ شوکی که آثار آن از افزایش قیمت نفت و گاز تا هزینه تولید، حمل‌ونقل، تجارت بین‌المللی و معیشت خانوارها امتداد یافته است. با این حال، بازار جهانی بار دیگر تحت تأثیر تشدید تنش‌ها و اختلال در زنجیره تأمین انرژی قرار گرفت؛ به‌طوری که پس از روند نزولی قیمت کالاهای جهانی از سال ۲۰۲۳، آغاز جنگ ایران مسیر بازارها را تغییر داد و از فوریه تا سپتامبر ۲۰۲۶، شاخص کل قیمت کالاها ۴۱ درصد افزایش یافت. در این دوره، قیمت انرژی با رشد ۶۱.۱ درصدی پیشتاز بود و قیمت مواد غذایی نیز ۹.۱ درصد افزایش را تجربه کرد.
آژانس بین‌المللی انرژی در تازه‌ترین گزارش خود از تسریع عرضه ذخایر اضطراری نفت و اولویت دادن به گازوئیل خبر داده است؛ اقدامی که در کنار افت تاریخی ذخایر جهانی و کاهش صادرات فرآورده‌های نفتی، نشان می‌دهد تبعات جنگ ایران همچنان بازار انرژی و اقتصاد جهان را تحت فشار قرار داده است. اقتصاد جهانی در حالی با پیامدهای جنگ و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی مواجه است که بزرگ‌ترین اقدام هماهنگ برای آزادسازی ذخایر اضطراری نفت در تاریخ آژانس بین‌المللی انرژی نیز نتوانست همه فشارهای بازار را برطرف کند. ۳۲۵ میلیون بشکه نفت از ۴۰۰ میلیون بشکه ذخایر اضطراری تعهدشده وارد بازار شده، اما با وجود این اقدام، بازار بدون دستیابی به آرامش پایدار، دوباره در مسیر رشد لجام‌گسیخته قیمت‌ها قرار گرفته است.
تازه‌ترین گزارش مؤسسه تحلیلی «Econovis» نشان می‌دهد شاخص کلی قیمت کالاها از فوریه تا سپتامبر ۲۰۲۶، ۴۱ درصد افزایش یافته است؛ جهشی که عمدتاً از رشد قیمت انرژی ناشی می‌شود. در همین بازه زمانی، قیمت انرژی ۶۱.۱ درصد و قیمت مواد غذایی ۹.۱ درصد افزایش یافته است. بر اساس این گزارش، جنگ ایران در سال ۲۰۲۶ بازارهای جهانی کالا را دگرگون کرده است، به‌طوری که شدیدترین آثار این بحران در بازار انرژی متمرکز شده است. پس از آنکه قیمت کالاها از سال ۲۰۲۳ روندی نزولی را تجربه می‌کرد، با آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، مسیر قیمت‌ها به‌طور محسوسی تغییر کرد و افزایشی شدید در بازارها شکل گرفت. اگرچه قیمت‌ها در طول تابستان از اوج اولیه خود عقب‌نشینی کردند، تشدید دوباره تنش‌ها در سپتامبر بار دیگر موجی فراگیر از افزایش قیمت‌ها را رقم زد. از فوریه تا سپتامبر ۲۰۲۶، شاخص کل قیمت کالاها ۴۱ درصد افزایش یافت که در این میان، رشد ۶۱.۱ درصدی قیمت انرژی بیشترین سهم را داشت. در مقابل، قیمت مواد غذایی افزایش ۹.۱ درصدی را تجربه کرد. این شوک به‌ویژه در بازار نفت و گاز طبیعی اروپا شدید بوده است؛ جایی که بسته شدن تنگه هرمز، محدودیت‌های عرضه را تشدید کرد.
افزایش ۶۸ درصدی قیمت نفت
میانگین قیمت جهانی نفت خام که بر اساس شاخص‌های نفتی وست‌تگزاس اینترمدیت (WTI)، برنت و دبی محاسبه می‌شود، پس از آغاز جنگ ایران به‌شدت افزایش یافت و در مارس ۲۰۲۶ به ۹۶ دلار و در آوریل به ۱۰۴ دلار در هر بشکه رسید. با فروکش کردن نسبی فشارها، میانگین قیمت نفت در ژوئن به ۸۲ دلار و در ژوئیه به ۸۰ دلار در هر بشکه کاهش یافت، اما تشدید تنش‌ها در تنگه هرمز بار دیگر قیمت‌ها را در مسیر صعودی قرار داد. در سپتامبر ۲۰۲۶، میانگین ماهانه قیمت نفت به ۱۰۲ دلار در هر بشکه رسید. این رقم در مقایسه با فوریه، ۵۰.۴ درصد افزایش نشان می‌دهد و رشد قیمت نفت از ابتدای سال میلادی جاری نیز به ۶۸ درصد رسیده است. افزایش دوباره قیمت نفت نشان می‌دهد که بازار جهانی این کالا همچنان به تحولات تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انتقال انرژی در جهان، حساس است. حتی پس از آنکه شوک اولیه جنگ در تابستان تا حدی فروکش کرد، تشدید دوباره تنش‌ها به‌سرعت خود را در افزایش قیمت نفت خام نشان داد.
شکاف ۸ برابری قیمت گاز در آمریکا و اروپا
شوک انرژی در بازار گاز طبیعی اروپا به‌ویژه شدید بوده است. میانگین قیمت گاز طبیعی اروپا در سپتامبر ۲۰۲۶ به ۲۵.۴ دلار به‌ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا رسید که بالاترین سطح از سال ۲۰۲۲ تاکنون است. این رقم ۸.۶ برابر میانگین قیمت گاز طبیعی در آمریکا (معادل ۳ دلار به‌ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا) بود. این شکاف پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه به‌شدت افزایش یافت. در جریان جنگ، تأسیسات «رأس لفان» قطر (بزرگ‌ترین پایانه صادرات گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) جهان) تعطیل و تنگه هرمز نیز بسته شد؛ مسیری حیاتی که حدود ۲۰ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایع‌شده از آن عبور می‌کند. اروپا به دلیل وابستگی زیاد به واردات LNG با قیمت‌گذاری مبتنی بر بازارهای جهانی، آسیب‌پذیری بیشتری در برابر این اختلالات داشت. این قاره همچنین سال ۲۰۲۶ را با سطح پایینی از ذخایر گاز آغاز کرده بود. در مقابل، آمریکا تا حد زیادی از این شوک مصون ماند، زیرا بخش عمده گاز طبیعی مورد نیاز خود را در داخل تولید می‌کند و مواجهه مستقیم محدودی با اختلالات عرضه در خاورمیانه دارد. در نتیجه، قیمت گاز در آمریکا نسبتاً باثبات باقی ماند، درحالی‌که قیمت‌ها در اروپا جهش کردند. این روند، شکاف قیمتی دو سوی اقیانوس اطلس را به یکی از گسترده‌ترین سطوح خود در سال‌های اخیر رساند.
ثبت رکورد تاریخی قیمت مس
مس مسیری متفاوت از شوک قیمتی ناشی از انرژی را طی کرده است. افزایش اخیر قیمت این فلز بیش از آنکه صرفاً بازتابی از بحران ژئوپلیتیکی کنونی باشد، از فشارهای ساختاری فزاینده در سمت عرضه و تقاضا حکایت دارد. میانگین ماهانه قیمت مس در سپتامبر ۲۰۲۶ به رکورد تاریخی ۱۴ هزار و ۴۷۴ دلار به‌ازای هر تن متریک رسید؛ رقمی معادل ۶.۵۷ دلار به‌ازای هر پوند. این قیمت در مقایسه با مدت مشابه سال قبل ۴۵ درصد افزایش داشت. از سال ۲۰۰۰ تاکنون، قیمت مس به‌طور متوسط سالانه ۸.۹ درصد افزایش یافته است. چرخه‌های رشد اقتصاد جهانی، محدودیت‌های عرضه و شتاب گرفتن گذار انرژی، از جمله عواملی بوده‌اند که مسیر بلندمدت قیمت این فلز را شکل داده‌اند. در دهه ۲۰۰۰، ابرچرخه کالاها که عمدتاً تحت تأثیر رشد اقتصادی چین شکل گرفته بود، عامل اصلی افزایش قیمت مس محسوب می‌شد. قیمت این فلز از کمتر از یک دلار به‌ازای هر پوند در سال ۲۰۰۳ به بیش از چهار دلار در سال ۲۰۰۸ رسید، اما با وقوع بحران مالی جهانی، قیمت‌ها سقوط کردند. از سال ۲۰۲۰، همه‌گیری کرونا عرضه مس را محدود کرد، درحالی‌که تقاضا با شدت زیادی احیا شد. قیمت این فلز در سال ۲۰۲۱ از ۴.۷ دلار به‌ازای هر پوند فراتر رفت و از سال ۲۰۲۲ نیز حدود ۴۰ درصد افزایش یافت؛ آن هم در شرایطی که رشد اقتصاد جهانی ضعیف‌تر شده بود. موج جدید افزایش قیمت مس حاصل مجموعه‌ای از عوامل است که شامل محدودیت سرمایه‌گذاری در ایجاد ظرفیت‌های جدید معدنی، اختلالات سیاسی و عملیاتی در کشورهای بزرگ تولیدکننده (به‌ویژه در آمریکای لاتین) و افزایش تقاضا از سوی بخش‌های برقی‌سازی، انرژی‌های تجدیدپذیر، مراکز داده و دیگر فناوری‌های مرتبط با گذار انرژی می‌شود. بر اساس گزارش «Econovis»، چشم‌انداز بازار کالاها در سال ۲۰۲۶ بیش از پیش از ترکیب دو عامل شوک‌های ژئوپلیتیکی و تقاضای ساختاری تأثیر می‌پذیرد. جنگ ایران بیشترین افزایش قیمت را در بازار انرژی رقم زده است؛ به‌طوری که قیمت نفت بار دیگر از ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرده است. این تحولات نشان می‌دهد که بازارهای جهانی همچنان در برابر اختلال در عرضه انرژی و مسیرهای انتقال آن (تنگه هرمز) آسیب‌پذیرند.
چرخش تدریجی چین از اوراق آمریکا به طلا
بانک مرکزی چین برای بیست‌وسومین ماه متوالی به ذخایر طلای خود افزود و روند خرید مستمر این فلز گران‌بها را ادامه داد. بانک مرکزی چین در سپتامبر ۲۰۲۶ حدود ۲۳ تن طلا خرید و ذخایر طلای خود افزایش داد. ارزش این ذخایر به حدود ۳۲۳.۵ میلیارد دلار رسیده است. تداوم خرید طلا از سوی چین در چارچوب متنوع‌سازی ذخایر ارزی و کاهش وابستگی به دلار است. در مقابل داده‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا نشان می‌دهد دارایی چین در اوراق خزانه‌داری آمریکا به ۶۱۸ میلیارد دلار کاهش یافته است؛ رقمی که پایین‌ترین سطح از سال ۲۰۰۸ محسوب می‌شود. پس از مسدودشدن حدود ۳۰۰ میلیارد دلار از ذخایر بانک مرکزی روسیه در سال ۲۰۲۲، توجه بانک‌های مرکزی جهان به طلا به‌عنوان دارایی‌ای که می‌توان آن را در داخل کشور نگهداری کرد، افزایش یافته است.
