مصرف بنزین در ایران بار دیگر به یکی از چالشهای مهم اقتصاد انرژی کشور تبدیل شده است؛ چالشی که ریشه در رشد تقاضا، وابستگی بالا به یک سبد سوختی محدود و فشار بر زیرساختهای تولید دارد.
به گزارش گروه اقتصادی نوبنیاد؛ آمارها نشان میدهد متوسط مصرف بنزین در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۲۰ میلیون لیتر در روز بوده که با رشد ۶ درصدی نسبت در سال گذشته، به حدود ۱۳۱ میلیون لیتر در روز رسیده است. این در حالی است که ظرفیت تولید داخلی بین ۱۰۰ تا ۱۰۵ میلیون لیتر در روز برآورد میشود؛ به بیان دیگر، کشور با یک شکاف روزانه ۲۵ میلیون لیتری میان تولید و مصرف مواجه است که ناگزیر از مسیر واردات جبران میشود.
برآوردها نشان میدهد اگر روند فعلی ادامه یابد، هزینه واردات بنزین در سال ۱۴۰۵ میتواند به حدود ۸ میلیارد دلار برسد. عددی که در شرایط محدودیت منابع ارزی، فشار مضاعفی بر بودجه عمومی و اقتصاد کشور وارد میکند و امکان سرمایهگذاری در بخشهای زیربنایی را کاهش میدهد. کارشناسان معتقدند این وضعیت صرفاً یک مسئله کوتاهمدت نیست، بلکه جلوهای از «ناترازی مزمن انرژی» در کشور است؛ ناترازیای که سالها وجود داشته اما اکنون با آسیب دیدن یا حمله آمریکا و رژیم غاصب صهیونیستی به برخی زیرساختها، آثار آن ملموستر شده است.
ناترازی قدیمی، فشار جدید
رشد سریع مصرف و الگوی حملونقل متکی به خودروی شخصی، سالهاست شکاف عرضه و تقاضا را عمیقتر کرده است. با این حال، تمرکز بالای سبد انرژی بر چند حامل محدود، تابآوری سیستم را کاهش داده است. طبق دادههای موجود، ۹۰ درصد سبد انرژی کشور به گاز وابسته است و در بخش حملونقل نیز اتکا به بنزین بالاست. در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در تولید یا توزیع بنزین میتواند ناترازی را تشدید کند و نیاز به واردات را افزایش دهد.
آمارها نشان میدهد، در سال ۲۰۲۴، مجموع مصرف روزانه فرآوردههای نفتی ایران به حدود ۳۱۳ میلیون لیتر در روز (معادل ۱.۹۷ میلیون بشکه در روز) رسیده است؛ رقمی که ایران را در میان اقتصادهای در حال توسعه در سطح بالایی از مصرف قرار میدهد. سرانه مصرف سوخت در کشور نیز ۳.۵ لیتر در روز است؛ این رقم در ترکیه ۲.۰۵ لیتر و در پاکستان تنها ۰.۳۱ لیتر است. بر همین اساس الگوی مصرف داخلی نیازمند بازنگری جدی است.
وابستگی تکمحصولی؛ چالش امنیت انرژی
کارشناسان انرژی تأکید میکنند اتکای بالا به بنزین در حملونقل و محدود بودن تنوع سبد سوختی، یکی از ریشههای اصلی آسیبپذیری کشور است. در حالی که ایران ظرفیتهای قابلتوجهی در دیگر حاملهای انرژی دارد، سهم آنها در حملونقل هنوز بهاندازه کافی فعال نشده است.
ایران سالانه بیش از ۱۰ میلیون تن LPG تولید میکند و در جمع پنج تولیدکننده بزرگ این محصول در جهان قرار دارد. با این حال، استفاده از LPG در ناوگان حمل و نقل میتواند به طور بالقوه «چند میلیون لیتر در روز» از مصرف بنزین بکاهد. از سوی دیگر، کشور دارای بیش از ۴ میلیون خودروی دوگانهسوز CNG است و مصرف فعلی CNG در بخش حمل و نقل به بیش از ۲۴ میلیون مترمکعب در روز میرسد. بر اساس برآوردها، اگر تنها ۳۰ درصد از ظرفیت خالی جایگاههای CNG تکمیل شود، امکان افزایش ۸ تا ۱۰ میلیون مترمکعب در روز به مصرف CNG وجود دارد؛ رقمی که معادل کاهش ۶ تا ۸ میلیون لیتر بنزین در روز خواهد بود. همچنین اگر تنها ۲۰ درصد از ظرفیت بالقوه LPG در حملونقل فعال شود و توسعه CNG نیز ادامه یابد، میتوان روزانه ۱۲ تا ۱۵ میلیون لیتر از مصرف بنزین کاست؛ رقمی معادل تولید یک پالایشگاه بزرگ.
صرفهجویی کلید حل معادله
در کنار تنوعبخشی به سبد سوخت، مهمترین و سریعترین راهکار، مدیریت مصرف است. محاسبات نشان میدهد اگر ۱۰ تا ۱۵ درصد صرفهجویی روزانه در مصرف بنزین محقق شود، حدود ۲۰ میلیون لیتر در روز کاهش مصرف حاصل خواهد شد. این میزان صرفهجویی میتواند واردات بنزین را به صفر برساند و سالانه ۸ میلیارد دلار منابع ارزی را آزاد کند؛ منابعی که میتواند صرف پروژههای عمرانی، توسعه زیرساختها و بازسازی تأسیسات آسیبدیده شود.
کارشناسان معتقدند بهبود بهرهوری خودروها، توسعه حملونقل عمومی، استفاده از فناوریهای هوشمند و حتی سامانههای بازخورد به رانندگان میتواند تا ۱۶ درصد مصرف را کم کند. بنابراین، صرفهجویی نه یک شعار، بلکه یک سیاست اجرایی و کمهزینه برای عبور از ناترازی است.
دستگاهها باید به وظایف خود عمل کنند
در همین راستا سید اسماعیل حسینی سخنگوی کمیسیون انرژی در مجلس در گفتوگو با خبرنگار نوبنیاد میگوید: ناترازی انرژی در کشور وجود دارد، اما نباید توقع داشت که این معضل تنها با صرفهجویی مردم حل شود؛ همه دستگاههای متولی اعم از وزارت نفت، وزارت نیرو و سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی و دیگر نهادها باید به وظایف خود در این خصوص عمل کنند چرا که هدف قرار گرفتن زیرساختهای کشور معضل ناترازی انرژی را بیشتر از قبل پررنگ کرده است.
وی با تاکید بر نقش صرفهجویی مصرفکنندگان به وظایف حاکمیتی در این زمینه هم اشاره کرده و افزود: بهینهسازی مصرف انرژی بهویژه بنزین باید از ابتدای زنجیره تولید تا انتهای زنجیره یعنی مصرف به صورت کامل پیاده شود.
سخنگوی کمیسیون انرژی همچنین تاکید کرد: تامین حدود ۳۵ درصد از انرژی کشور مبتنی بر فرآوردههای نفتی و مابقی بر مبنای گاز طبیعی است که این سبد انرژی در ایران بسیار با دنیا متفاوت است. تنوع سبد سوختی در ایران در کشور نیازمند یک بازنگری اساسی است و این از اولویتهای کشور به شمار میآید چرا که میلیاردها دلار از این محل صرفهجویی میشود.
حکمرانی انرژی؛ از تولیدمحوری تا مدیریت تقاضا
تجربه سالهای اخیر نشان داده تمرکز صرف بر افزایش تولید، بدون اصلاح ساختار مصرف، نمیتواند ناترازی را به طور پایدار حل کند. آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، حرکت به سمت تنوع سبد سوختی، کاهش وابستگی به بنزین و جلوگیری از تکمحصولی شدن انرژی در بخش حملونقل است.
اگرچه ناترازی انرژی ریشهای قدیمی دارد، اما شرایط فعلی و فشار بر زیرساختهای تولید بنزین، ضرورت تصمیمگیریهای سریع و هوشمندانه را دوچندان کرده است. پیام اعداد روشن است: با ۱۰ درصد صرفهجویی و فعالسازی ظرفیتهای مغفول CNG و LPG، میتوان شکاف بنزین را بست، واردات را متوقف کرد و منابع ارزی کشور را به سمت توسعه هدایت کرد؛ راهکاری اقتصادی که ضامن امنیت انرژی در سالهای پیشرو نیز خواهد بود.
تنوعبخشی به سبد سوخت نیاز امروز
کارشناسان یکی از راهکارهای مهم را تنوعبخشی به سبد سوخت میدانند. کشور ما امروز در زمینه استفاده از CNG و LPG از ظرفیتهای بسیار خوبی برخوردار است. سیاست انرژی ایران باید از یک سبد تکسوختیِ بنزینمحور به سمت یک سبد چندگانه، منعطف و پایدار حرکت کند. در دهههای اخیر، وابستگی شدید به بنزین موجب شده است که کوچکترین تغییر در مصرف یا عرضه، بهسرعت بر تراز انرژی کشور اثر بگذارد. این در حالی است که ایران از ذخایر گسترده گاز طبیعی و همچنین ظرفیت بالای تولید LPG و CNG برخوردار است؛ منابعی که با بهرهگیری مؤثر از آنها میتوان دوباره زمینه بازگشت به صادرات بنزین را فراهم کرد.