طلا برای نخستین بار در تاریخ، از دلار آمریکا پیشی گرفته و به بزرگترین دارایی ذخیرهای جهان تبدیل شده است.
به گزارش گروه اقتصادی نوبنیاد؛ داراییهای ذخیره رسمی طلا با رسیدن به رقم بیسابقه ۳.۷۸ تریلیون دلار، ۱۴۰ میلیارد دلار از داراییهای ذخیرهای دلار آمریکا (با رقم تعدیلشده ۳.۷۳ تریلیون دلار) فراتر رفته است. از سال ۲۰۲۲ تاکنون، ذخایر طلای بانکهای مرکزی سه برابر شده، در حالی که داراییهای دلاری ۳۰۰ میلیارد دلار کاهش یافته است.
نظام پولی و مالی بینالمللی در حال تجربه یک تغییر پارادایم تاریخی است. بر اساس دادههای اخیر، روند «دلارزدایی» با شتاب بیشتری در حال پیگیری است و کشورها در تلاش برای تنوعبخشی به ذخایر ارزی خود، به سمت داراییهای امنتر و ارزهای جایگزین حرکت میکنند. دادههای صندوق بینالمللی پول نشان میدهد که سهم دلار در ذخایر ارزی جهانی به ۵۵ درصد و در برخی برآوردها به حدود ۴۰ درصد کاهش یافته که پایینترین سطح در قرن بیست و یکم و ۳۰ سال گذشته است. این سهم در سال ۲۰۰۰ حدود ۷۱ درصد بود. در مقابل، ارزهایی مانند یورو با سهم ۲۰ و رنمینبی چین ۲.۲ در حال تثبیت جایگاه خود هستند.
مهمترین عامل این تغییرات، افزایش ریسکهای ژئوپلیتیک و استفاده از دلار به عنوان ابزار تحریم است. مصادره داراییهای روسیه در سال ۲۰۲۲ زنگ هشداری برای اقتصادهای نوظهور بود. در واکنش به این اتفاق، کشورهایی نظیر چین، هند و ترکیه خرید طلا را بهشدت افزایش دادند. همچنین طلا، ابزار قدرتمندی برای دور زدن تحریمهاست و بانکهای مرکزی محافظهکارترین نهادها در جهان هستند و زمانی که با این سرعت طلا میخرند یعنی به ثبات بلندمدت دلار تردید دارند. به این ترتیب، حتی ممکن است در آینده، کشورها قراردادهای نفتی یا تجاری خود را بهجای دلار، با طلا یا ارزهای پشتوانهدار تسویه کنند و این تضعیف بیشتر دلار را در پی خواهد داشت.
آمارها نشان میدهد چین اخیراً حدود ۶۲۳ میلیارد دلار از اوراق خزانه آمریکا را فروخته و دارایی دلاری خود را به ۶۹۴ میلیارد دلار (کمترین میزان از سال ۲۰۰۸) کاهش داده است. در مقابل، ذخایر طلای چین برای ۱۷ ماه متوالی افزایش یافته و به رکورد ۳۴۳ میلیارد دلار رسیده است. این اقدام پیام روشنی از تمایل چین برای خروج تدریجی از سیستم مالی وابسته به آمریکاست.
تسلط سیستم «پترودلار» نیز در حال تضعیف است. در حال حاضر حدود ۲۰ درصد از تجارت نفت جهان با ارزهای محلی تسویه میشود. کشورهایی مانند چین، روسیه، هند و برزیل در خط مقدم این تغییر قرار دارند و توافقنامههای متعددی برای تجارت با ارزهای غیردلاری امضا کردهاند. کارشناسان هشدار میدهند که تنشهای منطقهای میتواند به عنوان کاتالیزوری برای گذار از پترودلار به پترویوان عمل کند.
با وجود این آمارها، کارشناسان تاکید میکنند که پایان یافتن سلطه دلار بهسادگی و در کوتاهمدت رخ نخواهد داد اما تجارت با ارز غیر از دلار شتاب بیشتری گرفته است. با این حال قدرت دلار تنها به تجارت نفت بستگی ندارد، بلکه ریشه در بازار عظیم یورودلار، شبکههای بانکی، بازارهای اعتباری و سیستمهای تسویه بینالمللی دارد. با این حال بانکهای مرکزی کشورها بهطور فزایندهای در حال متنوعسازی ذخایر ارزی خود هستند و بهجای تکیه بر دلار، به ارزهای دیگر روی آوردهاند.
آمریکا ۵ سال دیگر توانایی اعمال تحریم ندارد
نشریه فایننشال تایمز درباره تضعیف دلار بهعنوان ابزار ژئوپلیتیک آمریکا نوشت: بر اساس ضربالمثل قدیمی میان بانکداران، تهدیدات مالی آمریکا در حال از دست دادن کارایی خود هستند. نظام دلاری که زمانی منبع ثبات جهانی بود، اکنون به منبعی از بیثباتی تبدیل شده است. در این شرایط، نظام مالی جهانی دیگر مانند گذشته بهعنوان سلاحی در دست آمریکا عمل نمیکند، بلکه به ابزاری برای تقویت قدرت رقبای آن تبدیل شده است.
حرکت به سمت یک نظام مالی چندقطبی غیرقابل انکار است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا تاکید کرد: تداوم این روند میتواند ۵ سال آینده، به دلیل گستردگی مبادلات با ارزهای جایگزین، کارایی و توانایی اعمال تحریمهای مالی مبتنی بر دلار را بهشدت کاهش دهد. او در توییتی نوشت: پنج سال دیگر، دیگر نیازی نخواهد بود درباره تحریمها صحبت کنیم، زیرا آنقدر کشورهای زیادی با ارزهایی غیر از دلار مبادله خواهند کرد که ما دیگر توانایی اعمال تحریم علیه آنها را نخواهیم داشت.
روزنامه گاردین در گزارشی با اشاره به هزینه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و افزایش کسری بودجه آمریکا نوشت: اختلال در تنگه هرمز و گسترش معاملات با یوان نظم انرژی و مالی جهان را به طور بنیادین تغییر داده است. کشورهایی نظیر چین، روسیه، هند و برزیل به دنبال راهکارهایی برای کنارگذاشتن دلار و تنوعبخشی به نظام تجاری و مالی خود هستند. برخی تحلیلگران اقتصادی معتقدند جنگ جاری در منطقه روند «دلارزدایی» را که پیش از این نیز آغاز شده بود به طور قابل توجهی تسریع کرده است.