مروری بر تاریخچه مذاکرات غیررسمی ایران و آمریکا حاکی از بدعهدی، بیاعتمادی و دروغگویی طرف آمریکایی است. موضوعی که با وجود بارها تجربه و تلاش در احیای روابط از سوی ایران، به سبب باجخواهی و زورگویی طرف مقابل که همواره مطالبهٔ تسلیم بدون قید و شرط ملت ایران را داشته، به نتیجهای نرسیده است. با این وجود، برخی تصمیمگیران در کشور طی این سالها با اصرار بر ادامهٔ مسیر غلط و پرهزینهٔ مذاکره، علاوه بر تحمیل دو جنگ تحمیلی، منجر به شهادت رسیدن قائد امت اسلام و هزاران نفر از هموطنانمان شدند.
به گزارش گروه سیاسی نوبنیاد؛ در ۱۷ اسفندماه ۱۴۰۳ بود که رئیسجمهور دولت تروریستی آمریکا اعلام کرد که نامهای برای رهبر شهید انقلاب حضرت آیتالله خامنهای ارسال کرده است. نامهای که بنا بر اعلام برخی از منابع خبری، در آن خواستههای بدین شرح آمده بود: ۱. برچیدن برنامه هستهای؛ ۲. توقف غنیسازی اورانیوم؛ ۳. توقف ارسال سلاح به حوثیها؛ ۴. توقف حمایت مالی از حزبالله؛ ۵. انحلال گروههای حشدالشعبی عراق؛ ۶. ایران دو ماه فرصت دارد تا این خواستهها را اجرا کند؛ ۷. در این صورت، آمریکا تحریمها را برمیدارد و انزوای این کشور را پایان میدهد؛ ۸. جایگزین مذاکرات: اقدام نظامی گسترده.
مذاکره با آمریکا عاقلانه و شرافتمندانه نیست
رهبر شهید انقلاب در ۱۸ اسفند ۱۴۰۳ در دیدار با مسئولان نظام، در واکنشی غیرمستقیم پاسخ رئیسجمهور متوهم دولت تروریستی آمریکا را دادند و فرمودند: «اینکه بعضی از دولتهای قلدر ــ واقعاً بنده هیچ تعبیری مناسبتر برای بعضی از شخصیتها و رؤسای خارجی جز همین کلمه “قلدر” سراغ ندارم ــ اصرار به مذاکره میکنند، مذاکره آنها برای حلِّ مسائل نیست، برای تحکّم است.» ایشان در بخشی دیگر فرمودند: «مسئله فقط مسئله هستهای نیست که حالا راجع به مسائل هستهای صحبت کنند؛ توقّعات جدیدی را مطرح میکنند که این توقّعات جدید از طرف ایران قطعاً برآورده نخواهد شد؛ [مثلاً] راجع به امکان دفاعی کشور، راجع به تواناییهای بینالمللی کشور، که فلان کار را نکنید، فلان کس را نبینید، فلان جا نروید، فلان چیز را تولید نکنید، بُرد موشکتان از آن فلان قدر بیشتر نباشد! مگر کسی میتواند اینها را قبول کند؟ مذاکره برای این چیزهاست. و البتّه اسم مذاکره را هم تکرار میکنند برای اینکه حالا در افکار عمومی یک فشاری ایجاد کنند.»
علاوه بر این، رهبر شهید انقلاب در ۲۲ اسفند ۱۴۰۳ صریحاً راجع به نامه ادعایی ترامپ فرمودند: «امّا چند جمله در مورد این مسئله اخیر آمریکا و این دعوت به مذاکره و از این حرفها. اوّلاً اینکه رئیسجمهور آمریکا میگوید ما آماده هستیم با ایران مذاکره کنیم و به مذاکره دعوت [میکند] و ادّعا میکند که نامهای فرستاده ــ که البتّه به ما نرسیده؛ یعنی به من نرسیده ــ به نظر من این فریب افکار عمومی دنیاست؛ این معنایش آن است که ما اهل مذاکرهایم، میخواهیم مذاکره کنیم، صلح کنیم، دعوا نباشد، ایران حاضر به مذاکره نیست. خب، ایران چرا حاضر به مذاکره نیست؟ به خودتان برگردید. ما چند سال نشستیم مذاکره کردیم، همین شخص، مذاکره تمامشده کاملشده امضاءشده را از میز بیرون انداخت و پاره کرد؛ با این آدم چه جور میشود مذاکره کرد؟» همچنین تأکید کردند که: «در مذاکره باید انسان مطمئن باشد که طرف مقابل به آنچه متعهّد شد عمل خواهد کرد. وقتی میدانیم عمل نمیکند، چه مذاکرهای؟ بنابراین، دعوت به مذاکره و اظهار مذاکره، فریب افکار عمومی است.»
با وجود هشدار صریح رهبر شهید انقلاب درباره بینتیجه بودن مذاکره با آمریکا ــ از جمله سخن صریح ایشان در ۱۹ بهمن ۱۴۰۳ که فرمودند: «مذاکره با آمریکا عاقلانه، هوشمندانه و شرافتمندانه نیست. دلیل؟ تجربه!»
مذاکرات پیش از جنگ دوازده روزه
سرانجام مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در ۲۳ فروردین ۱۴۰۴ در مسقط عمان آغاز شد. پس از آن، دور بعدی مذاکرات در ۳۰ فروردین ۱۴۰۴ در رم ایتالیا برگزار شد که به تبادل مکتوب پیشنهادها با محوریت اعتمادسازی هستهای انجامید عباس عراقچی درباره این دور از مذاکرات اعلام کرده بود:« حدود چهار ساعت جلسه داشتیم و جلسه خوبی بود و مذاکرات رو به جلو است. اینبار موفق شدیم در خصوص یکسری اصول و اهداف به یک تفاهم بهتری برسیم. ». سپس در ۶ اردیبهشت ۱۴۰۴، مذاکرات در مسقط عمان از سر گرفته شد و در محافل خبری از سرعت پیشرفت آن ابراز رضایت نسبی گردید. در ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ نیز ادامه مذاکرات در مسقط با تأکید ایران بر حقوق هستهای صلحآمیز و رفع تحریمها همراه بود. نهایتاً دور پنجم مذاکرات، پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه، در ۲ خرداد ۱۴۰۴ بدون دستیابی به نتیجه نهایی پایان یافت.
در ۱۱ خرداد ۱۴۰۴، آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گزارشی مبنی بر «عدم دسترسی نظارتی»، به عنوان «مشروعیتبخش حقوقی» برای حملات پیشگیرانه عمل کرد و تخلیه سفارتخانههای آمریکا در عراق در ۲۱ خرداد، نشانهای قطعی از پایان دیپلماسی بود.
سرانجام در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ دقیقاً دو روز قبل از آغاز دور ششم مذاکرات ایران و آمریکا ــ با بمباران میز مذاکره، جنگ تحمیلی ۱۲ روزه علیه کشورمان با حملات گسترده اسرائیل به زیرساختها و ترور فرماندهان ارشد کشورمان آغاز شد و در ۳۱ خرداد ۱۴۰۳، با ورود مستقیم بمبافکنهای آمریکایی و بمباران سایتهای هستهای، تنش به اوج رسید و در ۳ تیرماه پایان یافت.
با پایان جنگ ۱۲ روزه و شکست دشمن در رسیدن به خواستههای راهبردی خود، مجدداً گمانهزنیها در خصوص مذاکرات آغاز شد، از جمله سفر پزشکیان به نیویورک و مطرح شدن اخباری مبنی بر امکان دیدار وی با ترامپ بود که حاشیهساز شد. بیژن نوباوه نماینده مجلس درباره سفر پزشکیان به نیویورک اعلام کرده بود که «برنامهای چیده شده که پزشکیان و ترامپ دیدار کنند!» موضوعی که حتی پیشتر از سوی حسن روحانی استقبال شده بود و گفته بود: «شرط اصلی ترامپ برای توافق با ایران، ملاقات با من بود، من گفتم بگذارید ملاقات کنم اگر هم خراب شد من خراب میشوم، به خاطر کشور و ملت به عهده میگیرم.» همزمان با حضور رئیس جمهور در نیویورک و انتشار اخباری مبنی بر دیدار او با ترامپ، هشدار صریح رهبر شهید انقلاب، ارادههای پنهانی مبنی بر برقراری تمهیداتی برای دیدار پزشکیان با رئیس جمهور جنایت کار آمریکا را خنثی کرد. ایشان در 1 مهرماه 1404 در سخنانی فرموده بودند:« قبول مذاکرهای را که با تهدید همراه است، هیچ ملّت باشرفی انجام نمیدهد، هیچ سیاستمدار خردمندی هم آن را تصدیق نمیکند.» و همچنین تصریح داشتند:« مذاکرهی با آمریکا در شرایط کنونی ضررهای بزرگی برای کشور دارد که شاید بشود گفت بعضی از این ضررها جبرانناپذیر هستند؛ یک چنین زیانهایی هم دارد»
مرگ برجام و فعالسازی مکانیسم ماشه
با ابن حال در مهرماه ۱۴۰۴، تلاشهای دیپلماتیک برای مذاکره ادامه پیدا کرد. اما نهایتاً در ۶ مهر ۱۴۰۴، تروئیکای اروپایی با حمایت واشینگتن، مکانیسم ماشه را فعال کردند که این اقدام منجر به بازگشت ۶ قطعنامه تحریمی شورای امنیت سازمان ملل شد که برای یک دهه تعلیق شده بودند و عملاً پایان رسمی برجام را رقم زد.
بعد از آن، در اواخر مهر ۱۴۰۴، دونالد ترامپ اعلام کرد که واشینگتن آماده رسیدن به توافق است. عراقچی در پاسخ اظهار داشته بود که ایران هر پیشنهاد «عادلانه و متوازنی» را بررسی میکند، هرچند در آن زمان چارچوب مشخصی ارائه نشده بود و پیامها صرفاً از طریق واسطهها تبادل میشد.
در دیماه، فضای مذاکرات تحتتأثیر تنشهای میدانی و داخلی قرار گرفت و عملاً از وضعیت دیپلماتیک خارج شد. در این ماه، آمریکا اعزام بیسابقه تجهیزات نظامی از سراسر جهان به سوی خلیج فارس را آغاز کرد که نشاندهنده تغییر وضعیت از مذاکره به آرایش جنگی بود و تهدیدات علنی علیه رهبر شهید انقلاب شدت گرفت.
مذاکرات در بهمن و اسفند 1404
مذاکرات همچنین در بهمنماه 1404 ادامه داشت از جمله در ۱۷ بهمنماه ۱۴۰۴ مذاکرات هستهای ایران و آمریکا با واسطه عمان و به صورت غیرمستقیم در شهر مسقط پایتخت سلطنت عمان در جریان بود.
همچنین در اسفند 1404 مذاکرات میان ایران و آمریکا ادامه داشت از جمله اینکه در دور سوم مذاکرات هستهای غیرمستقیم ایران و آمریکا با واسطه عمان که پنجشنبه هفتم اسفندماه در دو نوبت صبح و عصر در ژنو برگزار شده بود. سید عباس عراقچی، 7 اسفندماه پس از پایان دور سوم مذاکرات ایران و آمریکا در خصوص مسائل مطرحشده در این دور از مذاکرات اظهار داشته بود: «یکی از جدیترین ادوار مذاکراتی ما بود، و هم بهصورت غیرمستقیم بحثها بین دو طرف تبادل شد. در این چندین ساعت طولانی پیشرفت خوبی داشتیم و جدی وارد عناصر یک توافق شدیم.» در همین ایام بود که عراقچی در گفتوگو با ایندیا تودی درباره جایگزینی رهبری در صورت ترور، اظهاراتی در خصوص جایگزینی مطرح کرده بود.
و سرانجام در ۹ اسفند ۱۴۰۴، جنگ تحمیلی ۴۰ روزه با به شهادت رسیدن قائد امت اسلام آغاز گردید. بعد از رشادت نیروهای مسلح کشورمان، در تاریخ ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ آتشبس اعلام و مذاکرات اسلامآباد آغاز شد.
درنهایت، مروری بر تحولات میدانی یک ماه اخیر حاکی از نقض گسترده آتشبس توسط جبهه آمریکایی-صهیونیستی بود. موضوعی که با حملات فرسایشی ارتش آمریکا به نوار ساحلی جنوب کشورمان و همچنین حملات روزانه اسرائیل به لبنان ادامه یافت. سرانجام طی هفته گذشته شدت درگیریها افزایش پیدا کرد که با عقبنشینی ترامپ، موقتاً درگیریها پایان یافت و اخبار توافق مطرح و مذاکره مجدد با آمریکا موسوم به طرح ۱۴ بندی آغاز شد. و باید منتظر ماند دور بعدی نقض آتشبس و بدعهدی آمریکا چه زمانی است؟!