نابسامانی بازار ارز در ماههای اخیر بار دیگر به یکی از اصلیترین دغدغههای اقتصادی کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که پیامدهای آن بهطور مستقیم بر معیشت مردم، قیمت کالاهای اساسی و ثبات اقتصادی اثر میگذارد. تحلیل ریشههای ساختاری بحران ارزی و نقد سیاستهای اتخاذشده، اهمیتی دوچندان یافته است.
به گزارش گروه اقتصادی نوبنیاد، رهبر معظم انقلاب اسلامی در این باره گفتند: سقوط ارزش پول ملی به این اندازه غیرمنطقی است. حسین صمصامی، اقتصاددان و عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، از جمله چهرههایی است که با نگاهی انتقادی، سیاستهای ارزی دولت را عامل تشدید تورم و بیثباتی میداند. در گفتوگوی پیشرو، دیدگاههای او درباره علل جهش نرخ ارز، ضعف حکمرانی ارزی و پیامدهای تصمیمات اخیر دولت بررسی میشود.
جهش شدید نرخ ارز از کجا ناشی میشود؟
صمصامی: بحث ارز و بازار ارز از مهمترین و در عین حال پیچیدهترین مسائل اقتصادی کشور است. متأسفانه تا امروز نه رئیسجمهور، نه وزیر اقتصاد و نه بانک مرکزی درک درستی از اهمیت موضوع ارز نداشتهاند. وزیر اقتصاد بهدلیل بیتجربگی هنوز ابعاد مسئله را نمیشناسد. ما چیزی به نام «بازار ارز» داریم، اما آنچه امروز در ایران به آن تکیه شده، در واقع بازار قاچاق ارز است. سال گذشته حدود ۵۰ میلیارد دلار صادرات نفتی و ۵۷ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی داشتیم؛ یعنی در مجموع ۱۰۷ میلیارد دلار درآمد ارزی. در مقابل، واردات حدود ۷۲ میلیارد دلار بوده است. با این حساب، مازاد ارزی داریم و اصولاً نباید دچار کمبود ارز یا افزایش نرخ ارز شویم.
پس با وجود این مازاد ارزی، چرا نرخ ارز افزایش پیدا میکند؟
صمصامی: دلیل اصلی، سوءمدیریت منابع ارزی است. بانک مرکزی بهدلیل فقدان یک بازار واقعی و منسجم ارزی، نمیتواند بر اساس قواعد اقتصادی عمل کند و ناچار به نرخگذاری دستوری میشود. من در کتاب «جعبه سیاه تضعیف ریال» توضیح دادهام که اساساً ما بازار ارزی منسجم نداریم. از سال ۱۳۹۷ تا چهارماهه امسال، حدود ۲۷۰ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی انجام شده که ۹۵ میلیارد دلار آن به چرخه رسمی اقتصاد بازنگشته است؛ یعنی صادرکنندگان ارز را نه از مسیر نیما و نه از مسیر رسمی وارد کشور نکردهاند.
واکنش دولت به این وضعیت چه بوده است؟
صمصامی: سال گذشته نرخ ارز نیما حدود ۴۰ هزار تومان بود، در حالی که نرخ بازار آزاد قاچاق به ۵۰ هزار تومان رسیده بود. صادرکننده میگفت چرا ارز را با ۴۰ هزار تومان بفروشم وقتی در بازار آزاد ۵۰ هزار تومان میخرند؟ دولت بهجای برخورد، نرخ رسمی را بالا برد. نتیجه این شد که نرخ نیما تا آذرماه 1403 به ۷۰ هزار تومان رسید؛ اما حتی با این افزایش هم ارز صادرات برنگشت. حدود ۲۰ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی بازنگشت، ۲۰ میلیارد دلار قاچاق ارز و حدود ۱۰ میلیارد دلار فرار سرمایه داشتیم؛ یعنی حدود ۳۰ میلیارد دلار خروج ارز؛ طبیعی است که چنین وضعیتی کمبود ارز ایجاد کند.
یعنی افزایش نرخ رسمی نهتنها مشکل را حل نکرده، بلکه تشدید هم کرده است؟
صمصامی: دقیقاً؛ افزایش نرخ رسمی باعث رشد قیمت کالاهای وارداتی، مواد اولیه و خدمات شد. این موضوع انتظارات تورمی را تشدید کرد و مردم برای حفظ ارزش دارایی خود به خرید ارز، طلا و خودرو روی آوردند. نتیجه، افزایش مجدد نرخ ارز بود. این همان چرخه معیوبی است که از سال ۱۳۶۹ تاکنون بارها تکرار شده است.
ما نه حاکمیت ارزی داریم و نه حکمرانی ریالی. اعتماد به ریال از بین رفته و دلار و سکه جای پول ملی را گرفتهاند. تکنرخی کردن ارز با عددی بالا هم خطرناک است و فقط بازار آزاد را به سطوح بالاتر هل میدهد. این بحران، پیش از آنکه بانکی یا بودجهای باشد، یک بحران ارزی است.
ریشه اصلی این چرخه معیوب چیست؟
صمصامی: نبود حکمرانی ارزی و حکمرانی ریالی. صادرکننده ارز را برنمیگرداند و در داخل هم هیچ کنترلی بر تبدیل ریال به دلار، طلا و سکه وجود ندارد. سودهای کلان بدون پرداخت مالیات شکل میگیرد. در کشورهایی مثل روسیه و چین، بازنگرداندن ارز صادراتی با برخورد قاطع مواجه میشود، اما در ایران چنین اقتداری وجود ندارد.
ایجاد تالار دوم ارز چه اثری داشت؟
صمصامی: با حذف نیما، نرخ رسمی به حدود ۷۰ هزار تومان رسید، در حالی که بازار آزاد تا ۹۰ یا حتی ۱۰۰ هزار تومان هم رفت. بعد تالار دوم با نرخ ۹۰ تا ۹۵ هزار تومان ایجاد شد؛ یعنی دولت عملاً نرخ رسمی را بالا برد و فشار تورمی را تشدید کرد و امروز نرخ تالار دوم در حدود ۱۳۶ هزار تومان است.